چگونه فریب پیامک‌های جعلی را نخوریم؟ روش تشخیص اپلیکیشن‌های جعلی از اصل

پیامکی با این متن دریافت می‌کنید: «ابلاغیه قضایی برای شما صادر شده است؛ برای مشاهده جزئیات وارد لینک شوید.» چند ثانیه نگرانی، یک لمس روی صفحه و ماجرا شروع می‌شود. همین سناریوی ساده در سال‌های اخیر به یکی از رایج‌ترین راه‌های خالی‌شدن حساب بانکی کاربران ایرانی تبدیل شده است.پلیس فتا می‌گوید کلاهبرداران با ارسال پیامک‌هایی درباره‌ی ابلاغیه الکترونیکی، سهام عدالت و وام فوری، قربانیان را به صفحه‌ی فیشینگ می‌کشاندند و پس از نصب بدافزار از حساب آن‌ها برداشت می‌کنند.

خبر خوب این که برای فریب‌نخوردن لازم نیست متخصص امنیت باشید. در این مقاله توضیح داده‌ایم که پیامک فیشینگ چه نشانه‌هایی دارد، اپلیکیشن جعلی را با چه معیارهایی از نسخه اصلی جدا کنید و اگر غافل‌گیر شدید، در ساعت اول چه کاری باید انجام دهید.

فیشینگ (Phishing) یعنی فریب کاربر برای لو دادن اطلاعات حساس مثل شماره کارت، رمز دوم و رمز پویا. وقتی این فریب با پیامک انجام شود، به آن پیامک فیشینگ یا اسمیشینگ می‌گویند. در بیشتر موارد خبری از نفوذ پیچیده نیست؛ همه‌چیز به یک کلیک و اجازه‌ی اشتباه از سمت کاربر بسته است.

روش فیشینگ به چند دلیل در ایران خیلی خوب جواب داده است. اول اینکه خدمات دولتی و بانکی واقعا پیامکی‌اند و ما به دریافت پیام از ثنا، بانک و سامانه‌های دولتی عادت کرده‌ایم. دوم اینکه کلاهبرداران از موضوع‌های روز سوءاستفاده می‌کنند؛ پلیس فتا درباره‌ی پیام‌هایی با عنوان «به‌روزرسانی همراه‌بانک» و «رفع اختلال» که در دوران اختلال‌های بانکی پخش شد، هشدار داده است. سوم اینکه اگرچه رمز پویا مؤثر بود اما همه‌چیز را حل نکرد. به گفته‌ی بانک مرکزی، بعد از فعال‌سازی رمز پویا افشای اطلاعات کارت حدود ۹۰ درصد و فیشینگ درگاه‌های پرداخت حدود ۸۵ درصد کاهش یافت، اما مهاجمان به سراغ درگاه‌های جعلی و اپلیکیشن‌هایی رفتند که رمز دوم را هم به‌سرقت می‌برند.

قبل از باز کردن لینک‌های موجود در پیامک‌ها موارد زیر را بررسی کنید

• سرشماره‌ی فرستنده. به گفته‌ی پلیس فتا، اکثر مراجع رسمی پیامک‌های خود را از سرشماره‌های مشخص می‌فرستند، در حالی که پیامک‌های جعلی معمولاً از شماره‌های عادی ارسال می‌شوند. البته سرشماره‌ی آشنا هم دلیل اعتماد کامل نیست و اگر پیامی از «بانک» یا «ثنا» لینک دارد باید شک کنید.
• لینکِ پایان پیامک. الگوی تکراری این است که لینک انتهای متن از شما می‌خواهند ادامه‌ی کار را از همان‌جا پیگیری کنید. این لینک‌ها یا اطلاعات شما را می‌گیرند یا بدافزار نصب می‌کنند.
• دامنه‌ی تقلبی. به املای آدرس دقت کنید. نمونه‌ی کلاسیک، جایگزین‌کردن shaparak.ir با نسخه‌هایی مثل shaparak.in یا shaparkk.ir است. پلیس فتا حتی از ترفند جایگزینی حروف انگلیسی با حروف غیرانگلیسیِ شبیه به آن‌ها خبر داده است و این یعنی با یک نگاه سریع، تفاوتی دیده نمی‌شود.
• موضوع‌های وسوسه‌انگیز یا ترسناک. ابلاغیه قضایی و ثنا، شکایت علیه شما، سهام عدالت، وام فوری، کالابرگ و سبد خانوار، یارانه، ثبت‌نام کارت سوخت، برنده‌شدن در قرعه‌کشی و مسدودشدن حساب، از پرتکرارترین طعمه‌ها محسوب می‌شوند. هر پیامی که با ترس یا هیجان از شما تصمیم فوری می‌خواهد، مشکوک است.
• درخواست نصب فایل. اگر پیامکی شما را به دانلود برنامه یا فایل APK هدایت می‌کند، دیگر بحث فقط یک صفحه‌ی جعلی نیست؛ تلاش برای نصب بدافزار روی گوشی است. بانک ملی می‌گوید که بانک‌ها اپلیکیشن رسمی‌شان را با لینک ناشناس در شبکه‌های اجتماعی منتشر نمی‌کنند.

صفحه‌ی فیشینگ فقط همان چیزی را می‌گیرد که شما تایپ می‌کنید. اپلیکیشن جعلی که روی گوشی نصب شود، سطح بالاتری از دسترسی دارد. چنین برنامه‌هایی می‌توانند به اطلاعات حساب، پیامک‌های بانکی، رمزهای یک‌بارمصرف و حتی کنترل گوشی دسترسی پیدا کنند. یعنی اگر رمز پویا هم بیاید، بدافزاری که پیامک‌ها را می‌خواند آن را پیش از شما می‌بیند.

سابقه‌ی حمله با اپ جعلی طولانی است. در سال ۱۴۰۰ اپلیکیشن‌های جعلی ۸ بانک ایرانی در گوگل‌پلی پیدا شد و پلیس فتا از حذف آن‌ها خبر داد؛ یکی از دلایل، نبودن اپلیکیشن رسمی بانک‌های ایرانی در گوگل‌پلی بود که این فرصت را برای سودجویان فراهم کرد. در آذر ۱۴۰۲ هم یافته‌های شرکت امنیتی Zimperium نشان داد کمپین بزرگی از نسخه‌های جعلی همراه‌بانک‌های سپه، ملت، تجارت، شهر، ملی، پاسارگاد و بلو در جریان است. شرکت Sophos پیش‌تر بدافزار را در نسخه‌های جعلی همراه‌بانک ملت، صادرات و رسالت گزارش کرده بود و کافه‌بازار به همین دلیل از کاربران خواست اپ‌های بانکی را از منابع نامعتبر دانلود نکنند.

شگرد امروز هم همان است، فقط بسته‌بندی‌اش به‌روز می‌شود: پیام «نسخه‌ی جدید همراه‌بانک» یا «رفع اختلال»، لینکی که شما را به نصب فایل می‌برد و بعد درخواست‌هایی که خیلی ساده‌اند: «اجازه بدهید برنامه درست کار کند.» همین اجازه‌ها بدافزار را به ابزار سرقت تبدیل می‌کنند.

معیارهای عملی برای شناسایی برنامه بانکی جعلی به‌شرح زیر است

• منبع نصب را بررسی کنید.اپ بانکی را فقط از سایت رسمی آن یا مارکت‌های معتبر داخلی مثل کافه‌بازار نصب کنید. پلیس فتا تأکید دارد برای نصب اپلیکیشن بانکی نباید نامش را در موتور جست‌وجو سرچ کرد.
• از لینک پیامک و پیام‌رسان نصب نکنید.هر پیام «به‌روزرسانی» که شما را به دانلود فایل می‌برد، جعلی فرض می‌شود. به‌روزرسانی را از مارکت یا سایت رسمی بانک بگیرید.
• آدرس سایت را حرف‌به‌حرف بخوانید.دامنه‌ی بانک را خودتان تایپ کنید یا از بخش دانلود سایت اصلی بروید.
• فایل APK دست‌دوم نصب نکنید.اگر گوشی برای نصب برنامه از شما می‌خواهد گزینه‌ی «نصب از منابع ناشناس» را روشن کنید، احتمالاً در مسیر اشتباهی هستید.
• مجوزهای درخواستی را بخوانید.اپ بانکی به دسترسی‌پذیری (Accessibility)، مجوز مدیر دستگاه یا نمایش روی سایر برنامه‌ها نیاز ندارد. چنین درخواست‌هایی در گزارش‌های بدافزار اندرویدی سازمان فناوری اطلاعات ایران هم دیده می‌شود.
• ظاهر صفحه‌ی ورود را محک بزنید.فرم جعلی معمولاً شماره کارت، CVV2، تاریخ انقضا و رمز یک‌بارمصرف را یک‌جا می‌خواهد. رمز پویا فقط هنگام تراکنش لازم است و در پیامک آن مبلغ و مقصد پرداخت نوشته می‌شود؛ متن را بخوانید.
• تردید دارید؟ از کانال رسمی بپرسید.با شماره‌ی پشتیبانی پشت کارت یا سایت رسمی بانک تماس بگیرید و درباره‌ی هر پیام غیرمنتظره راستی‌آزمایی کنید.

اگر به‌هر دلیلی فریب پیامک یا اپلیکیشن‌های جعلی و کلاهبردار را خورده‌اید، اقدامات زیر در اولویت هستند

• اینترنت گوشی را قطع کنید.حالت هواپیما را روشن کنید تا بدافزار نتواند اطلاعات بیشتری بفرستد.
• کارت و حساب را مسدود کنید.با بانک تماس بگیرید و حساب یا کارت را همین حالا مسدود کنید؛ هر دقیقه اهمیت دارد.
• اپ ناشناس را حذف کنید.پس از حذف بدافزار، رمزها را عوض کنید. اگر برنامه حذف نشد، گوشی را برای بررسی تخصصی ببرید یا پس از پشتیبان‌گیری از اطلاعات مهم، آن را به تنظیمات کارخانه برگردانید.
• رمزها را از دستگاه سالم عوض کنید.رمز اینترنت‌بانک، رمز دوم و رمز اپلیکیشن‌ها را با یک گوشی یا رایانه‌ی تمیز تغییر دهید، نه با همان گوشی آلوده.
• تراکنش‌ها را مرور و اعلان پیامکی را فعال کنید.برداشت‌های مشکوک را یادداشت کنید و سقف انتقال را کاهش دهید.
• گزارش دهید.از طریق سایت پلیس فتا (policefata.ir) یا مرکز فوریت‌های سایبری با شماره‌ی ۰۹۶۳۸۰ موضوع را اطلاع دهید؛ لینک، شماره‌ی فرستنده و تصویر پیامک را نگه دارید.

همچنین می‌توانید سری به مقاله‌ینشت اطلاعات چیستبزنید که راهکارهای جامعی برای این شرایط ارائه داده است.