آیا تاکنون کوهی بلندتر از اورست بر روی زمین وجود داشته است؟ زمین‌شناسان با بررسی شواهد پنهان در اعماق پوسته، راز کوه‌های باستانی غول‌پیکر را کشف می‌کنند که شاید زمانی بلندتر از بلندترین قله فعلی بوده‌اند.

گرچه قلهاورستدر حال حاضر بلندترین کوه شناخته‌شده روی زمین است، این احتمال وجود دارد که در تاریخچه زمین‌شناسی و پرفراز و نشیب سیاره ما، کوهی بلندتر از اورست بر بستر سیاره وجود داشته باشد و دانشمندان با سرنخ‌های زمین‌شناختی به دنبال پاسخ این پرسش جذاب هستند. زمین همیشه در حال تغییر و دگرگونی بوده است و نیروهای عظیم درونی آن باعث شکل‌گیری و فرسایش پیوسته رشته‌کوه‌های باستانی و غول‌پیکر شده‌اند که ممکن است ارتفاعی فراتر از آنچه امروز می‌شناسیم داشته‌اند. با این حال، شناسایی دقیق بلندترین قله‌ای که تاکنون بر زمین سر برافراشته، چالش‌برانگیز است و نیازمند بررسی شواهد پنهان در اعماق پوسته زمین است.

راز کوه‌های گمشده: فراتر از اورست

گرچه امروزه اورست با ارتفاع ۸٬۸۴۹ متر بلندترین کوه جهان است، اما تعیین اینکه آیا در گذشته‌های دور کوهی بلندتر از اورست وجود داشته، برای زمین‌شناسان دشوار است. آلن کالینز، استاد زمین‌شناسی در دانشگاه آدلاید استرالیا، می‌گوید دستیابی به جزئیات دقیق در مورد قله‌های صدها میلیون سال پیش تقریباً غیرممکن است. با این حال، سرنخ‌هایی در رسوبات باقی‌مانده در پوسته زمین وجود دارد که به عظمت کوه‌های اولیه اشاره می‌کنند. زمین‌شناسان با بررسی عمق فرورفتگی پوسته به دلیل شکل‌گیری کوه، می‌توانند ارتفاع تقریبی قله‌هایباستانیرا تخمین بزنند.

• کوه مونا کیا در هاوایی یا اورست؛ کدام‌یک بلندترین کوه زمین است؟
• چیمبورازو یا اورست؛ بلندترین نقطه از مرکز زمین کجاست؟
• اورست دیگر مرتفع‌ترین کوه زمین نیست؛ کشف ساختارهایی که 100 برابر بلندتر هستند و میلیاردها سال قدمت دارند
• رده بندی ۱۵ کوه مرگبار جهان؛ از K2 وحشی تا قاتل بی‌رحم پاکستان

کوه‌ها اساساً بخش‌هایی از پوسته قاره‌ای هستند که در اثر برخورد آهسته صفحات تکتونیکی به سمت بالا رانده می‌شوند. این پوسته بسیار سنگین است و بخش عمده آن زیر سطح پنهان است؛ حتی بلندترین قله‌ها مانند اورست ریشه‌های عمیقی در پوسته زمین دارند. زییی ژو، ژئوشیمی‌دان دانشگاه کورتین استرالیا، کوه‌ها را به کوه یخ تشبیه می‌کند که تنها بخش کوچکی از آن نمایان است. بنابراین، کوه‌هایی که ریشه‌های عمیق‌تری در پوسته داشته‌اند، احتمالاً ارتفاع بیشتری نیز داشته‌اند. برای مثال، هیمالیا دارای ستون پوسته‌ای به عمق ۸۰ کیلومتر است، در حالی که ارتفاع اورست تنها حدود ۹٬۰۰۰ متر است، به این معنی که قله اورست حداکثر ۱۴ درصد از کل بلوک سنگی آن را تشکیل می‌دهد. این نسبت نشان می‌دهد که ارتفاع کوه‌ها تا حدی محدود است و پیش از اینکه تحت وزن خود فروریزند، نمی‌توانند بی‌نهایت رشد کنند.

کاندیداهای اصلی کوه‌های باستانی غول‌پیکر

هیمالیا حدود ۵۰ تا ۴۰ میلیون سال پیش در اثر برخورد صفحات قاره‌ای هند و اوراسیا شکل گرفت و از نظر زمین‌شناسی نسبتاً جوان است و به همین دلیل هنوز هم بسیار بلند است. اما در طول تاریخ زمین، برخوردهای قاره‌ای بی‌شماری رخ داده است که به شکل‌گیری رشته‌کوه‌های عظیم منجر شده‌اند

• کوهستان ترنس‌گندوانا (Transgondwanan Supermountain)این رشته‌کوه باستانی که حدود ۶۵۰ میلیون سال پیش، در پی برخورد آفریقا و آمریکای جنوبی با عربستان، هند، استرالیا و قطب جنوب و تشکیل ابرقاره گندوانا، شروع به شکل‌گیری کرد. شواهد آن در مناطقی مانند جنوب هند، سریلانکا، تانزانیا و کنیا یافت می‌شود. این رشته‌کوه سه‌برابر طول هیمالیا بوده و پوسته آن به طور متوسط عمیق‌تر ازهیمالیااست. کالینز تخمین می‌زند که عمق بخش‌هایی از این پوسته به ۳۰ کیلومتر می‌رسیده، حتی پس از نیم میلیارد سال فرسایش. این نشان می‌دهد که قله‌های این کوه می‌توانستند به بلندی اورست باشند.
• اوروژنی گرنویل (Grenville orogeny)این رشته‌کوه با تشکیل ابرقاره رودینیا حدود ۱.۳ میلیارد سال پیش پدید آمد. بقایای آن در جنوب شرقی انتاریو و شمال غربی ورمونت دیده می‌شود. اما اطلاعات کمتری درباره این رشته‌کوه منقرض‌شده وجود دارد و برخی معتقدند که به بلندی کوهستان ترنس‌گندوانا یا هیمالیا نبوده است.
• کوهستان ابرقاره نونا (Nuna Supercontinent)حدود ۲ میلیارد سال پیش، شکل‌گیری ابرقاره نونا (کلمبیا نیز نامیده می‌شود) نیز شواهدی از کوه‌های واقعاً غول‌پیکر به جای گذاشته است. زییی ژو با بررسی ترکیب بلورهای زیرکون باقی‌مانده در پوسته زیر این رشته‌کوه گمشده، شواهدی از این کوهستان عظیم پیدا کرده است.

هرچه به گذشته‌های دورتر بازگردیم، تصویر مبهم‌تر می‌شود. کالینز می‌گوید در زمان‌هایی کهزمینگرم‌تر بود، کوه‌ها احتمالاً نمی‌توانستند به این بلندی برسند، زیرا پوسته‌های گرم‌تر وزن کمتری را می‌توانند تحمل کنند. صفحات قاره‌ای پایدار و سنگ‌ها حدود ۴ میلیارد سال پیش شروع به شکل‌گیری کردند و صدها میلیون سال دیگر طول کشید تا قاره‌های بزرگ پدید آیند. از نظر ژو، رشته‌کوه‌های نونا، ترنس‌گندوانا و هیمالیا در حال حاضر بهترین کاندیداها برای داشتن بلندترین کوه‌هایی هستند که تاکنون وجود داشته‌اند. اما شناسایی دقیق بلندترین قله خاص، حداقل با روش‌های علمی کنونی، احتمالاً غیرممکن است و این یک پرسش باز باقی می‌ماند.