مشاوره پزشکی با هوش مصنوعی؛ کجا قابل اعتماد است؟

ساعت دو بامداد است. قلبتان تند می‌زند یا سردردی دارید که با مسکن همیشگی خوب نشده است. مطب‌ها بسته‌اند و حوصله اورژانس را هم ندارید. گوشی را برمی‌دارید و علائم را برای یک چت‌بات هوش مصنوعی می‌نویسید. در چند ثانیه جوابی مرتب، مطمئن و همدلانه می‌گیرید.

این صحنه برای میلیون‌ها نفر آشناست. چت‌بات‌هایی مثل ChatGPT، Gemini و Claude حالا برای خیلی‌ها اولین جایی هستند که سؤال پزشکی یا درد دلشان را با آن در میان می‌گذارند. جواب کوتاه این مقاله این است: چت‌بات برای فهمیدن و آماده شدن ابزار خوبی است، اما برای تشخیص، درمان و بحران روحی جای پزشک و روان‌درمانگر را نمی‌گیرد.

چت‌بات‌های امروزی «مدل زبانی بزرگ» هستند؛ یعنی نرم‌افزاری که با خواندن حجم عظیمی از متن، یاد گرفته محتمل‌ترین ادامه یک جمله را حدس بزند. چت‌بات شما را معاینه نمی‌کند، صدای قلبتان را نمی‌شنود، رنگ پوستتان را نمی‌بیند و پرونده پزشکی‌تان را ندارد. تنها منبع اطلاعات چت‌بات درباره شما، همان چند خطی است که تایپ کرده‌اید.

یک ویژگی دیگر هم دارد که باید بشناسید: «توهم» هوش مصنوعی. توهم یعنی چت‌بات اطلاعات نادرست، مثلاً یک دوز دارو یا یک منبع علمی، را با همان لحن مطمئنی می‌گوید که اطلاعات درست را. لحن مطمئن جواب، نشانه درستی آن نیست.

در این کارها چت‌بات می‌تواند کمک واقعی باشد

• توضیح اصطلاحات پزشکیمعنی کلمه‌هایی که در جواب آزمایش، گزارش سونوگرافی یا نسخه دیده‌اید.
• آماده شدن برای ویزیتفهرست کردن سؤال‌هایی که باید از پزشک بپرسید و مرتب کردن شرح حال؛ مثلاً اینکه علامت از کی شروع شده و با چه چیزی بهتر یا بدتر می‌شود.
• فهمیدن بیماری‌ای که پزشک تشخیص داده استوقتی تشخیص قطعی است، چت‌بات می‌تواند کلیات بیماری و تغییرات سبک زندگی را ساده‌تر توضیح دهد.
• برنامه‌ریزی عادت‌های سالمبرنامه پیاده‌روی، فهرست خرید سالم یا یادآوری مصرف دارو.

در یک پژوهش آمریکایی در سال ۲۰۲۳، گروهی از پزشکان و پرستاران جواب‌های یک چت‌بات و جواب‌های پزشکان را به سؤال‌هایی که بیماران در یک انجمن اینترنتی پرسیده بودند، بدون دانستن منبع هر جواب مقایسه کردند. ارزیابان جواب‌های چت‌بات را در بیشتر موارد کامل‌تر و همدلانه‌تر دانستند. البته در آن پژوهش، سؤال‌ها کلی بودند و کسی تشخیص یا درمان نمی‌گرفت.

پژوهشی که دانشگاه آکسفورد در سال ۲۰۲۶ منتشر کرد، این مرز را خوب نشان می‌دهد. داوطلبان باید در چند موقعیت پزشکی فرضی تشخیص می‌دادند چه بیماری‌ای مطرح است و چه کاری باید بکنند؛ مثلاً در خانه بمانند، به پزشک عمومی مراجعه کنند یا به اورژانس بروند. گروهی از چت‌بات کمک گرفتند و گروهی از روش‌های معمول مثل جستجوی اینترنتی. کسانی که از چت‌بات کمک گرفتند، بهتر از گروه دوم عمل نکردند. این در حالی بود که خود چت‌بات‌ها وقتی مستقیم آزمایش شدند، بیشتر بیماری‌ها را درست تشخیص دادند.

پژوهشگران نتیجه گرفتند که مشکل اصلی در گفت‌وگوست. کاربر همه اطلاعات مهم را نمی‌دهد و از میان چند احتمالی که چت‌بات مطرح می‌کند، همیشه احتمال درست را انتخاب نمی‌کند. پزشک دقیقاً همین کار را بلد است: سؤال درست را می‌پرسد و علامتی را که شما مهم ندانسته‌اید، پیدا می‌کند.

درد قفسه سینه بعد از بالا رفتن از پله، سردرد ناگهانی و بسیار شدید، یا ضعف یک طرف بدن، علائمی هستند که باید فوراً بررسی شوند. اگر این علائم را در میان توضیحات دیگر بنویسید، ممکن است چت‌بات آن‌ها را کنار علت‌های ساده‌تر بگذارد و فوریت را به‌اندازه کافی نشان ندهد.

چت‌بات‌ها طوری طراحی شده‌اند که با کاربر همراه باشند. اگر با این فرض بپرسید که «این قرص حتماً عارضه دارد، نه؟»، احتمال اینکه جواب در همان جهت باشد بیشتر است. این همراهی برای کسی که نگرانی شدید درباره سلامتی دارد، می‌تواند نگرانی را بیشتر کند.

شروع، قطع یا تغییر دوز دارو، به‌خصوص داروهای قلب، دیابت، ضدانعقاد و داروهای اعصاب و روان، فقط باید با نظر پزشک معالج انجام شود. چت‌بات از داروهای دیگری که مصرف می‌کنید و از نتیجه آزمایش‌هایتان خبر ندارد.

هر چیزی که در چت‌بات می‌نویسید، روی سرورهای یک شرکت ذخیره می‌شود و ممکن است برای بهبود مدل استفاده شود. سازمان جهانی بهداشت در راهنمایی که سال ۲۰۲۴ درباره هوش مصنوعی در سلامت منتشر کرد، درباره همین خطرها، یعنی اطلاعات نادرست، سوگیری و حفاظت از داده‌های بیماران، هشدار داده است.

چت‌بات همیشه در دسترس است، خسته نمی‌شود و قضاوت نمی‌کند. برای همین خیلی‌ها حرف‌هایی را به چت‌بات می‌زنند که به هیچ‌کس نگفته‌اند. نوشتن احساسات برای خیلی‌ها حال بهتری می‌آورد، اما گفت‌وگو با چت‌بات «روان‌درمانی» نیست.

روان‌درمانگر آموزش‌دیده، الگوهای فکری را در طول چند جلسه می‌شناسد، پیشرفت را می‌سنجد و اگر خطری در کار باشد، آن را تشخیص می‌دهد. چت‌بات حافظه و مسئولیت حرفه‌ای درمانگر را ندارد. ایالت ایلینوی آمریکا در سال ۲۰۲۵ قانونی تصویب کرد که ارائه روان‌درمانی و تصمیم‌گیری درمانی توسط هوش مصنوعی را ممنوع می‌کند.

• هر روز چند ساعت با چت‌بات درد دل می‌کنید و با آدم‌های اطرافتان کمتر حرف می‌زنید.
• بدون پرسیدن از چت‌بات نمی‌توانید درباره کارهای ساده تصمیم بگیرید.
• بعد از گفت‌وگو، نگرانی یا ناامیدی‌تان بیشتر شده است، نه کمتر.
• چت‌بات فکرهایی را تأیید می‌کند که اطرافیانتان درباره آن‌ها نگران‌اند.

نوجوان‌ها بیشتر از بزرگسالان سراغ چت‌بات می‌روند تا درباره احساساتشان حرف بزنند. ممنوع کردن معمولاً جواب نمی‌دهد. بهتر است درباره اینکه چت‌بات چه کاری می‌تواند بکند و چه کاری نه، با فرزندتان حرف بزنید و به او بگویید اگر حال بدی دارد، می‌تواند بدون سرزنش شدن با شما یا یک مشاور حرف بزند.

اگر غم، اضطراب، بی‌خوابی یا بی‌انگیزگی بیش از دو هفته ادامه داشته و روی کار و رابطه‌هایتان اثر گذاشته استمشاوره با روانشناسقدم درست است. روانشناس با گفت‌وگودرمانی کمک می‌کند. اگر علائم شدید است، دارو لازم به نظر می‌رسد یا با روان‌درمانی بهتر نشده‌ایدروانپزشککه پزشک متخصص بیماری‌های اعصاب و روان است، تشخیص می‌دهد و در صورت نیاز دارو تجویز می‌کند.

اگر تصمیم دارید از چت‌بات کمک بگیرید، کیفیت جواب به کیفیت سؤال بستگی دارد. این اطلاعات را در سؤالتان بیاورید

• سن و جنسیت، بدون اسم و مشخصات هویتی
• علامت اصلی، زمان شروع و اینکه ثابت است یا رو به بدتر شدن
• بیماری‌های زمینه‌ای و داروهایی که مصرف می‌کنید
• چیزی که دقیقاً می‌خواهید بدانید؛ مثلاً «چه سؤال‌هایی از پزشک بپرسم؟»

در آخر سؤال هم بنویسید: «اگر چیزی در این علائم فوریت دارد، اول آن را بگو.» با این کار، چت‌بات علائم هشدار را از توضیحات کلی جدا می‌کند.

1. اطلاعات هویتی ننویسیداسم، کد ملی، شماره پرونده و تصویر کامل مدارک پزشکی را در چت‌بات وارد نکنید.
2. جواب را منبع نهایی ندانیدهر توصیه مهم را با پزشک یا با منابع رسمی مثل سایت وزارت بهداشت و سازمان جهانی بهداشت بسنجید.
3. سؤال را بی‌طرف بپرسیدبه‌جای «حتماً سرطان نیست، درسته؟» بنویسید «چه علت‌هایی ممکن است و کدام علامت‌ها فوریت دارد؟».
4. از چت‌بات بخواهید علائم هشدار را جدا بگویدبپرسید «در چه صورتی باید فوراً به پزشک یا اورژانس بروم؟».
5. تصمیم دارویی نگیریدهیچ دارویی را بر اساس جواب چت‌بات شروع، قطع یا کم و زیاد نکنید.

خیلی از سؤال‌های نیمه‌شب نه آن‌قدر فوری‌اند که اورژانس لازم داشته باشند و نه آن‌قدر ساده که جواب یک چت‌بات کافی باشد. برای همین فاصلهویزیت آنلاین پزشکیدکتریاب راه کوتاه‌تری است. در این سرویس با انتخاب تخصص، تلفنی یا آنلاین با یک پزشک دارای مجوز یا روانشناس دارای پروانه حرف می‌زنید. پزشک عمومی در همین تماس می‌تواند برای سرماخوردگی، مشکلات گوارشی، دیابت و فشار خون راهنمایی کند و در صورت نیاز آزمایش یا نسخه بنویسد. مشاوره روانشناسی هم به‌صورت تلفنی یا تماس تصویری انجام می‌شود.

برخی پزشکان و مشاوران دکتریاب شب‌ها و روزهای تعطیل هم پاسخ می‌دهند. گفت‌وگو محرمانه است و اگر تماس با پزشک برقرار نشود، هزینه کامل برگردانده می‌شود. اگر بعد از مشاوره، معاینه حضوری لازم شد، می‌توانید پزشک یا روانشناس مناسب را در فهرست متخصصان هر شهر در دکتریاب پیدا کنید.

فوری است، نه سؤالدرد یا فشار قفسه سینه، تنگی نفس شدید، ضعف یا بی‌حسی ناگهانی یک طرف بدن، کج شدن صورت یا اختلال ناگهانی در صحبت کردن، نیاز به تماس فوری با اورژانس ۱۱۵ دارد. اگر فکر آسیب زدن به خود دارید، همین حالا با ۱۱۵ یا صدای مشاور بهزیستی (۱۴۸۰) تماس بگیرید.