استفاده از گوشی بدون دیدن صفحه نمایش، خواندن یک نامه کاغذی بدون کمک دیگران یا کار با نرم‌افزارهای کامپیوتری، شاید در نگاه اول دشوار به نظر برسد. بااین‌حال، سال‌ها است که افراد نابینا با استفاده از فناوری‌های کمکی، بسیاری از این کارها را مستقل انجام می‌دهند. صفحه‌خوان‌ها، نمایشگرهای بریل، اپلیکیشن‌های تشخیص تصویر و راهنماهای صوتی، امکاناتی هستند که دسترسی به اطلاعات و خدمات مختلف را فراهم می‌کنند.

برای تهیه این راهنما، علاوه‌بر بررسی ابزارهای بین‌المللی، سراغ برنامه‌هایی رفته‌ایم که برای کاربران نابینای فارسی‌زبان طراحی شده‌اند یا در جامعه کاربران ایرانی شناخته شده‌اند. بخشی از انتخاب‌ها نیز براساس تجربه یکی از کاربران نابینایی است که درباره فناوری‌های کمکی با زومیت گفت‌وگو کرده است. در معرفی هر ابزار، به امکانات، روش دریافت و وضعیت پشتیبانی از زبان فارسی توجه کرده‌ایم؛ زیرا برنامه‌ای که برای کاربران انگلیسی‌زبان مناسب است، لزوماً همان امکانات را در اختیار کاربران ایرانی قرار نمی‌دهد.

قابلیت صفحه‌خوان TalkBack در گوشی‌های اندرویدیِ سازگار و ابزار VoiceOver در آیفون‌ها تعبیه شده است. این سیستم‌ها با خواندن صوتی نام دکمه‌ها، نوشته‌ها و دیگر بخش‌های دردسترس صفحه، این امکان را به کاربر می‌دهند تا بدون نیاز به نگاه کردن به نمایشگر، با تلفن همراه کار کند.

در اندروید، TalkBack از موتور گفتار نصب‌شده استفاده می‌کند وفارسی در فهرست زبان‌های موتور گفتار پیش‌فرض گوگل دیده نمی‌شود. بنابراین کیفیت و امکان خواندن فارسی به موتور گفتار نصب‌شده، برند گوشی و تنظیمات آن وابسته است.

برای فعال‌سازی TalkBack در اندروید، وارد Settings شوید، سپس Accessibility و TalkBack را باز کنید و گزینه Use TalkBack را انتخاب کنید؛ مسیر دقیق بسته به برند گوشی و نسخه اندروید فرق می‌کند.

VoiceOver اپل صدای فارسی دارد، اما پشتیبانی آن کامل نیست. بر اساس گزارش کاربران نابینا در انجمن AppleVis، از iOS 16 به بعد می‌توان فارسی را به فهرست زبان‌های Rotor افزود و متن فارسی را با صدای فارسی خواند. با این حال، تشخیص خودکار زبان فارسی همیشه درست عمل نمی‌کند و گاهی صدای عربی فعال می‌شود. فارسی هنوز به‌عنوان زبان رابط سیستم در iOS در دسترس نیست.

در آیفون، VoiceOver از مسیر Settings، سپس Accessibility و VoiceOver فعال می‌شود (در نسخه‌های قدیمی‌تر iOS، این مسیر زیر General قرار داشت). پس از فعال‌شدن، با یک ضربه روی گزینه، نام آن خوانده می‌شود و برای اجرای آن باید دوبار ضربه زد.

تلگرام یکی از پیام‌رسان‌های پرکاربرد در ایران است، اما تعامل با بخش‌های مختلف آن برای کاربرانی که از صفحه‌خوان استفاده می‌کنند، همیشه آسان نیست. برنامه بلایندگرام (BlindGram) نسخه‌ای از تلگرام برای اندروید است که با تمرکز بر دسترس‌پذیری افراد نابینا و کم‌بینا توسعه پیدا کرده است.

بلایندگرام از سال ۱۳۹۶ فعالیت دارد و براساس کد متن‌باز تلگرام ساخته شده است. این برنامه تلاش می‌کند بخش‌های مختلف پیام‌رسان، از خواندن و ارسال پیام گرفته تا مدیریت گفت‌وگوها، گروه‌ها و فایل‌های صوتی و تصویری، با صفحه‌خوان‌ها سازگارتر باشند.

یکی از امکانات کاربردی بلایندگرام، امکان تعیین ترتیب خواندن اطلاعات پیام‌ها است. برای مثال، کاربر می‌تواند مشخص کند صفحه‌خوان ابتدا نام فرستنده را اعلام کند یا متن پیام را بخواند. دسترسی به بعضی گزینه‌ها نیز ساده‌تر شده و برنامه می‌تواند با صدا یا لرزش، رویدادهایی مانند پایان دانلود را اعلام کند.

بلایندگرام از زبان فارسی پشتیبانی می‌کند و علاوه‌بر TalkBack در اندروید، برای استفاده با صفحه‌خوان‌هایی مانند Commentary نیز طراحی شده است.

بلایندگرام نسخه دیگری به نام بلایندگرام پلاس نیز دارد که با شناسه جداگانه قابل نصب است. هر دو نسخه از طریق وب‌سایت رسمی برنامه برای اندروید عرضه می‌شوند.

دانلود بلایندگرام رایگان است، اما استفاده از آن پس از دوره آزمایشی پنج‌روزه به خرید لایسنس نیاز دارد.

بلایندگرام افزونه‌ای دارد که امکانات بیشتری برای تعامل با محتوای تصویری و صوتی فراهم می‌کند.دستیار بلایندگراممی‌تواند متن موجود در عکس‌ها را استخراج کند، تصاویر را توصیف کند و پیام‌های صوتی را به متن تبدیل کند.

برای مثال، اگر در یک گروه تلگرامی تصویری منتشر شده باشد که توضیح متنی ندارد، کاربر می‌تواند از دستیار بخواهد محتوای آن را بررسی کند. همچنین امکان تبدیل پیام صوتی به متن وجود دارد؛ قابلیتی که هنگام مطالعه پیام‌ها بدون گوش‌دادن به فایل صوتی کاربرد دارد.

یکی از ویژگی‌های این دستیار، امکان دانلود مدل‌های موردنیاز برای بعضی پردازش‌ها و اجرای آن‌ها روی خود گوشی است. طبق مستندات سازنده، قابلیت‌های غیرمرتبط با سرویس‌های هوش مصنوعی آنلاین می‌توانند پس از دریافت مدل‌های لازم، بدون اینترنت کار کنند.

البته تمام امکانات این افزونه به‌صورت آماده و بدون تنظیمات اضافی فعال نیستند. برای استفاده از بعضی قابلیت‌های هوش مصنوعی، کاربر باید سرویس موردنظر و کلید API آن را تنظیم کند؛ موضوعی که ممکن است برای کاربران تازه‌کار پیچیده باشد یا هزینه داشته باشد.

در نسخه سوم این افزونه، امکاناتی برای پرسیدن سؤال درباره محتوای صفحه گوشی و انجام بعضی فعالیت‌ها در برنامه‌های دیگر نیز معرفی شده است. عملکرد این امکانات به تنظیمات دسترس‌پذیری اندروید و سرویس هوش مصنوعی انتخاب‌شده وابسته است.

دستیار نسخه ۳ را می‌توان از بخش تنظیمات خود بلایندگرام نصب و به‌روزرسانی کرد. برای کارکرد دستیار نیز باید سرویس دسترس‌پذیری مربوط به آن فعال باشد.

بعضی کاربران نابینای فارسی‌زبان از صفحه‌خوانی به نامCommentary Screen Readerاستفاده می‌کنند. این برنامه که با نام جیشو (Jieshuo) نیز شناخته می‌شود، محصولی ایرانی نیست، اما جامعه‌ای از کاربران فارسی‌زبان برای آن شکل گرفته است.

Commentary مانند سایر صفحه‌خوان‌ها، محتوای قابل‌دسترسی صفحه را از طریق صدا اعلام می‌کند و امکان حرکت میان دکمه‌ها، متن‌ها و گزینه‌های برنامه‌ها را فراهم می‌سازد. این صفحه‌خوان امکاناتی برای شخصی‌سازی فرمان‌ها و حرکت‌های لمسی، استفاده از افزونه‌ها و تنظیم نحوه تعامل با برنامه‌های مختلف دارد.

یکی از دلایل توجه برخی کاربران به Commentary، امکان تغییر و شخصی‌سازی رفتار صفحه‌خوان است. کاربران می‌توانند متناسب با نیاز خود، میان‌برها و تنظیماتی را انتخاب کنند که کار با گوشی را برایشان آسان‌تر کند.

برای Commentary منابع آموزشی فارسی نیز وجود دارد. برای مثال، کانال CSR Persian در تلگرام آموزش‌ها، افزونه‌ها و نسخه‌هایی از این صفحه‌خوان را منتشر می‌کند. بااین‌حال، وجود این منابع به‌معنای تأیید رسمی تمام فایل‌های منتشرشده نیست.

پشتیبانی از خواندن متون فارسی نیز به موتور گفتار و تنظیمات دستگاه بستگی دارد. بنابراین بهتر است کاربران پیش از انتخاب آن به‌عنوان صفحه‌خوان اصلی گوشی، سازگاری نسخه موردنظر با دستگاه و کیفیت خواندن فارسی را بررسی کنند.

برای استفاده از کامپیوتر، یکی از ابزارهای شناخته‌شده میان افراد نابینا، NVDA است؛ صفحه‌خوانی رایگان و متن‌باز که برای ویندوز توسعه یافته و از زبان فارسی نیز پشتیبانی می‌کند.

NVDA محتوای قابل‌دسترسی صفحه، از جمله متن‌ها، منوها، دکمه‌ها و گزینه‌های نرم‌افزارها را از طریق گفتار یا نمایشگر بریل در اختیار کاربر می‌گذارد. با کمک فرمان‌های صفحه‌کلید می‌توان میان بخش‌های مختلف صفحات وب حرکت کرد، ایمیل خواند، سند نوشت و با برنامه‌های سازگار کار کرد.

یکی از امکانات مهم NVDA، حرکت سریع میان تیترها، لینک‌ها، جدول‌ها و فرم‌های صفحات وب است. برای مثال، کاربر می‌تواند به‌جای شنیدن تمام مطالب یک صفحه، مستقیماً به تیتر یا بخش موردنظر برود.

NVDA رابط کاربری و راهنمای فارسی دارد؛ بنابراین کاربران ایرانی می‌توانند بسیاری از تنظیمات و دستورالعمل‌های آن را به زبان فارسی مطالعه کنند. البته باید میان فارسی‌بودن رابط برنامه و خواندن صوتی متن فارسی تفاوت گذاشت. کیفیت گفتار به موتور تبدیل متن به گفتار نصب‌شده و تنظیمات آن بستگی دارد.

این نرم‌افزار به‌صورت رایگان از وب‌سایت رسمی NV Access قابل دانلود است و برای استفاده از امکانات اصلی آن نیازی به خرید اشتراک وجود ندارد.

فرض کنید فرد نابینایی می‌خواهد تنظیمات یک دستگاه خانگی را تغییر دهد، اما دکمه‌های آن با لمس‌کردن قابل‌شناسایی نیستند. اپلیکیشن Be My Eyes برای چنین موقعیت‌هایی طراحی شده است.

این برنامه کاربران نابینا و کم‌بینا را از طریق تماس تصویری به داوطلبان بینا متصل می‌کند. داوطلب می‌تواند تصویر دوربین را ببیند و درباره آنچه مقابل کاربر قرار دارد توضیح دهد؛ مثلاً نوشته روی یک بسته را بخواند یا جای دکمه موردنظر را مشخص کند.

Be My Eyes قابلیت دیگری به نام Be My AI دارد که تصاویر را با هوش مصنوعی توصیف می‌کند و به پرسش‌های تکمیلی پاسخ می‌دهد. به این ترتیب، کاربر می‌تواند بسته به نوع کار، از هوش مصنوعی یا کمک یک داوطلب استفاده کند.

این سرویس از تماس با داوطلبان در بیش از ۱۸۵ زبان پشتیبانی می‌کند. نسخه رایگان ویندوز نیز امکان استفاده از Be My AI و ارتباط تصویری با داوطلبان را فراهم کرده است.

محدودیت مهم آن، نیاز به اینترنت است. هنگام استفاده از تماس تصویری نیز باید توجه داشت که داوطلب می‌تواند تصویر محیطی را که دوربین نشان می‌دهد ببیند.

گوگل Lookout را برای کمک به افراد نابینا و کم‌بینا در دریافت اطلاعات از محیط اطراف توسعه داده است. این اپلیکیشن از دوربین گوشی برای شناسایی نوشته‌ها، اشیا و برخی محصولات استفاده می‌کند.

برای مثال، کاربر می‌تواند دوربین را مقابل یک صفحه چاپی بگیرد تا متن آن خوانده شود. حالت Documents برای خواندن صفحات کامل طراحی شده و حالت Explore می‌تواند درباره بعضی اشیای محیط اطلاعات بدهد.

این برنامه حالت‌هایی برای شناسایی محصولات غذایی، بررسی تصاویر و تشخیص برخی اسکناس‌ها نیز دارد. البته امکانات تشخیص محصولات و ارزها بسته به کشور متفاوت است.

طبق راهنمای رسمی گوگل، Lookout روی دستگاه‌های دارای اندروید ۶ یا جدیدتر قابل اجرا است. فارسی در فهرست زبان‌های پشتیبانی‌شده رسمی این برنامه دیده نمی‌شود؛ بنابراین نباید بدون آزمایش، خواندن صحیح متن‌های فارسی را از آن انتظار داشت. برخی امکانات توصیف تصویر نیز فقط به زبان انگلیسی عرضه می‌شوند.

Seeing AI مایکروسافت از دوربین گوشی برای خواندن نوشته‌ها، توصیف تصاویر، شناسایی محصولات و استخراج اطلاعات از اسناد استفاده می‌کند. کاربران می‌توانند درباره برخی تصاویر و اسناد نیز سؤال بپرسند؛ برای مثال از برنامه بخواهند تاریخ مشخصی را در یک نامه پیدا کند.

برای نمونه، اگر فرد نابینایی نامه‌ای چندصفحه‌ای دریافت کرده باشد، می‌تواند از صفحات آن تصویر بگیرد و متن را بشنود. در بخش‌هایی از برنامه، امکان پرسیدن سؤال درباره محتوای تصویر یا سند نیز وجود دارد. این قابلیت زمانی کاربرد دارد که کاربر نخواهد تمام متن را از ابتدا تا انتها بشنود و تنها دنبال اطلاعات مشخصی باشد؛ مثلاً یک تاریخ یا شماره پرونده.

Seeing AI قابلیت‌هایی برای شناسایی محصولات و تشخیص بعضی جزئیات محیطی نیز ارائه می‌کند. دقت امکانات مختلف آن به نوع محتوا و زبان بستگی دارد و بهتر است هنگام خواندن اسناد حساس، اطلاعات مهم دوباره بررسی شوند.

فارسی در فهرست رسمی زبان‌های پشتیبانی‌شده Seeing AI وجود ندارد. بنابراین با وجود امکان نصب آن روی اندروید و آیفون، نباید خواندن صحیح متن‌های فارسی یا تشخیص محصولات ایرانی را از آن انتظار قطعی داشت. قابلیت‌های تشخیص دست‌خط نیز فقط در بعضی زبان‌ها ارائه می‌شوند.

گوگل‌مپ قابلیتی به نام Detailed Voice Guidance دارد که هنگام مسیریابی پیاده، اطلاعات صوتی دقیق‌تری درباره مسیر ارائه می‌کند. برای مثال، به‌جای اینکه فقط هنگام رسیدن به تقاطع دستور پیچیدن صادر شود، کاربر می‌تواند اطلاعات بیشتری درباره فاصله تا تغییر مسیر بعدی دریافت کند.

برای فعال‌سازی در نسخه‌های پشتیبانی‌شده گوگل‌مپ، باید وارد تنظیمات برنامه شد، بخش Navigation را باز کرد و در قسمت Walking options گزینه Detailed voice guidance را فعال کرد. این قابلیت در راهنمای رسمی گوگل برای اندروید و iOS توضیح داده شده است.

نکته مهم اینکه راهنمای صوتی گوگل‌مپ جایگزین عصای سفید یا مهارت‌های جهت‌یابی نیست. اطلاعات نقشه ممکن است دقیق نباشند و برنامه نمی‌تواند تمام موانع فیزیکی مسیر را تشخیص دهد.

NaviLens با استفاده از دوربین گوشی، کدهای رنگی مخصوصی را که در بعضی ایستگاه‌های حمل‌ونقل، ساختمان‌ها و روی محصولات نصب شده‌اند شناسایی می‌کند. این کدها بدون نیاز به نشانه‌گیری دقیق و حتی هنگام حرکت قابل‌شناسایی هستند.

برای مثال، اگر در یک ایستگاه مترو نشانگرهای NaviLens نصب شده باشند، برنامه می‌تواند اطلاعات مرتبط با مسیر، خروجی یا سکو را در اختیار کاربر قرار دهد. البته NaviLens در محیط‌هایی که این نشانگرها وجود ندارند، نمی‌تواند به همین شیوه راهنمایی کند.

طبق وب‌سایت سازنده، این برنامه اطلاعات نشانگرها را به ۴۲ زبان ارائه می‌کند، اما پشتیبانی مشخص از فارسی در منابع بررسی‌شده تأیید نشده است. بنابراین بهتر است کاربران ایرانی پیش از اتکا به آن، وضعیت زبان و امکانات برنامه را آزمایش کنند.

علاوه‌بر برنامه‌های معرفی‌شده، سیستم‌عامل‌ها امکانات دیگری نیز دارند که ممکن است برای افراد نابینا و کم‌بینا مفید باشند.

برای مثال، اپلیکیشن Magnifier آیفون می‌تواند تصویر دوربین را بزرگ کند، میزان کنتراست را تغییر دهد و به افراد کم‌بینا برای دیدن جزئیات کمک کند. در دستگاه‌های سازگار، امکانات پیشرفته‌تری مانند تشخیص افراد، درها، نوشته‌ها و توصیف محیط نیز ارائه می‌شود.

باید توجه داشت که پشتیبانی فارسی VoiceOver به‌معنای پشتیبانی فارسی همه قابلیت‌های Magnifier نیست. طبق فهرست رسمی اپل، فارسی در زبان‌های پشتیبانی‌شده قابلیت‌های پیشرفته تشخیص متن و توصیف صحنه وجود ندارد. همچنین بعضی امکانات فقط روی مدل‌های مجهز به سخت‌افزار سازگار در دسترس هستند.

در ویندوز نیز صفحه‌خوان Narrator به‌صورت داخلی ارائه می‌شود و برای استفاده از آن نیازی به نصب NVDA نیست. کاربران می‌توانند بسته به نیاز و ترجیح خود از این دو ابزار استفاده کنند.

از طرف دیگر، بسیاری از صفحه‌خوان‌ها امکان کار با نمایشگرهای بریل را نیز فراهم می‌کنند؛ دستگاه‌هایی که متن دیجیتال را به برجستگی‌های قابل‌لمس تبدیل می‌کنند. این قابلیت به‌خصوص برای مطالعه دقیق، بررسی املای کلمات و کار با برخی متون تخصصی مفید است.

دسترس‌پذیری تنها به وجود یک قابلیت در گوشی یا کامپیوتر محدود نمی‌شود. کاربر باید بتواند روش استفاده از آن را یاد بگیرد و در صورت بروز مشکل، راهنمای مناسبی پیدا کند.

شرکت‌های بزرگ فناوری برای تعدادی از محصولات خود راهنماهای تخصصی دسترس‌پذیری منتشر کرده‌اند. برای مثال، گوگل نحوه استفاده از Gmail، Google Docs، Google Sheets و دیگر ابزارهای Workspace با صفحه‌خوان را در بخش راهنمای خود توضیح داده است.

بعضی شرکت‌ها خدمات پشتیبانی مخصوص کاربران توان‌یاب نیز دارند.

روش تماس، ساعات فعالیت و زبان‌های پشتیبانی‌شده در هر شرکت متفاوت است. برای نمونه، گوگل پشتیبانی تخصصی را از طریق کانال‌هایی مانند ایمیل ارائه می‌کند، اما فارسی در فهرست فعلی زبان‌های پشتیبانی این سرویس دیده نمی‌شود. اپل نیز خدمات تخصصی تلفنی و گفت‌وگوی آنلاین دارد که دسترسی به آن‌ها بسته به کشور متفاوت است.

وجود این خدمات به‌معنای دسترس‌پذیر بودن کامل تمام محصولات شرکت‌ها نیست. بعضی وب‌سایت‌ها و برنامه‌ها همچنان ممکن است با صفحه‌خوان‌ها به‌درستی کار نکنند یا بخش‌هایی از رابط کاربری آن‌ها برای کاربران نابینا قابل‌استفاده نباشد.

ابزارهایی که معرفی کردیم، کاربردهای متفاوتی دارند. بعضی از آن‌ها امکان کار با گوشی و کامپیوتر را فراهم می‌کنند، تعدادی برای دریافت اطلاعات از محیط ساخته شده‌اند و برخی در مسیریابی و انجام کارهای روزمره کمک می‌کنند.

بااین‌حال، هیچ برنامه‌ای نمی‌تواند به‌تنهایی تمام نیازهای افراد نابینا را برطرف کند. نیازها و ترجیحات افراد نیز یکسان نیست و ممکن است ابزاری که برای یک نفر کاربردی است، برای دیگری مناسب نباشد.

موضوع مهم‌تر، مسئولیت سازندگان محصولات و خدمات دیجیتال است. اگر یک وب‌سایت دکمه‌های بدون برچسب داشته باشد، تصاویرش متن جایگزین نداشته باشند یا فرم‌های آن با صفحه‌کلید قابل‌استفاده نباشند، حتی بهترین صفحه‌خوان‌ها نیز ممکن است نتوانند تجربه مناسبی فراهم کنند.

توجه به دسترس‌پذیری می‌تواند از همین نکات ساده شروع شود؛ از نوشتن توضیح برای تصاویر گرفته تا آزمایش وب‌سایت‌ها و برنامه‌ها با صفحه‌خوان.