کشف دیوار چهارهزارساله در مراکش؛ قدیمی‌ترین سازه دفاعی شناخته‌شده آفریقا خارج از مصر

باستان‌شناسان در محوطه‌ی باستانی وادی بهت در مراکش، بقایای دیوارهای دفاعی چهارهزار ساله‌ای را کشف کرده‌اند که قدیمی‌ترین سازه‌های شناخته‌شده از نوع خود در شمال آفریقا، بیرون از دره‌ی نیل، محسوب می‌شوند. این کشف اطلاعات بسیاری درباره‌ی تحول جوامع انسانی در مغرب، به‌ویژه گسترش کشاورزی، در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد.

وادی بهت در دره‌ای رودخانه‌ای در حدود ۸۰ کیلومتری شرق رباط، پایتخت مراکش قرار دارد. این منطقه در گذشته نواحی داخلی را به اقیانوس اطلس متصل می‌کرد. پژوهشگران در این محوطه یک سامانه‌ی دفاعی متشکل از خندق، خاکریز و چند دیوار دفاعی را شناسایی کرده‌اند که یکی از مهم‌ترین بخش‌های آن، دیواری به‌شدت مستحکم در سمت جنوبی محوطه است.

به‌گزارشلایوساینسیافته‌های پژوهشی تازه نشان می‌دهد که پایه‌ی دیوار جنوبی حدود ۳۵۰۰ تا ۴هزار سال پیش ساخته شده است. این سازه از گل، خاکستر، سیلت و سنگ تشکیل شده و به گفته‌ی باستان‌شناسان، هدف از ساخت چنین سازه‌ای احتمالاً دفاع از سکونتگاه در برابر حملات بود.

براساس یافته‌ها، سکونتگاه وادی بهت از چنان اهمیتی برخوردار بوده که ساخت سازه‌های دفاعی بزرگ برای محافظت از آن را توجیه می‌کرده است. به باور پژوهشگران، این محل یک مرکز کشاورزی آغازین بوده که در آن دامداری و کشت محصولات انجام می‌شده و امکانات گسترده‌ای برای ذخیره‌سازی داشته است. همچنین، در این محوطه ده‌ها گودال زنگوله‌ای‌شکل یافت شده که به گمان پژوهشگران برای نگهداری غلات به کار می‌رفته‌اند.

شمار گودال‌های موجود در محوطه نیز گویای آن است که گنجایش ذخیره‌سازی بسیار فراتر از نیاز ساکنانش بوده است. به‌گفته‌ی جولیو لوکارینی، باستان‌شناس شورای ملی پژوهش ایتالیا و نویسنده‌ی اصلی مطالعه، این تأسیسات احتمالاً در خدمت جامعه‌ای بسیار گسترده‌تر بوده و حتی شاید کل مناطق پیرامونی از آن‌ها بهره می‌برده‌اند.

ساخت چنین مجموعه‌ای به برنامه‌ریزی و هماهنگی نیروی انسانی نیاز داشته است. لوکارینی درباره‌ی این پروژه می‌گوید: «چنین کاری بداهه انجام نمی‌شود؛ ساخت آن به برنامه‌ریزی، انتخاب محل مناسب در پستی‌وبلندی‌های زمین و هماهنگی نیروی کار در طول زمان نیاز دارد.»

کشف سازه همچنین به ارتباط جوامع دو سوی تنگه‌ی جبل‌الطارق در هزاره دوم پیش از میلاد اهمیت تازه‌ای می‌بخشد. کاوش‌های باستان‌شناسی در ایبریای پیشاتاریخی، از جمله یافته‌هایی مانند عاج آفریقایی و پوسته‌های تخم شترمرغ در شمال تنگه جبل‌الطارق، نشان می‌دهند که با شمال آفریقا ارتباطی وجود داشته است.

بااین‌حال، تفاوت‌های مهمی نیز دیده می‌شود. سکونتگاه‌های هم‌زمان در ایبریا بزرگ‌تر و مستحکم‌تر بودند، معماری برنامه‌ریزی‌شده داشتند و یافته‌های فراوان برنزی و تدفین‌های غنی نیز از سلسله‌مراتب اجتماعی آشکارتری خبر می‌دادند. سامانه‌ی دفاعی وادی بهت در مقایسه با اکتشافات ایبریا بسیار اندک و مبتدی به نظر می‌رسد.

به گفته‌ی لوکارینی، اهمیت کشف به این نیست که اثبات کند جوامع دو سوی تنگه جبل‌الطارق شبیه یکدیگر بوده‌اند، اما نشان می‌دهد جوامع شمال‌غربی مغرب نیز در دوره‌ای که مدیترانه غربی در حال تغییر بود، توانایی اجرای پروژه‌های جمعی بزرگ و کنترل مکان‌های راهبردی را داشتند.

ایمان ناگی، باستان‌شناس شمال شرق آفریقا در دانشگاه کالیفرنیا در لس‌آنجلس (UCLA)، می‌گوید یافته‌های وادی بهت نشان می‌دهد باید جایگاه مغرب در پیشاتاریخ مدیترانه را با دقت بیشتری بررسی کرد. به گفته‌ی او، چنین کشفیاتی، مدل‌هایی را به چالش می‌کشند که بر اساس آن‌ها معماری قابل‌توجه یا پیچیدگی اجتماعی باید از مناطق دیگر به این منطقه وارد شده باشد.

پژوهشگران در مقاله‌ی منتشرشده نتیجه می‌گیرند که جوامع شمال غربی مغرب در هزاره دوم پیش از میلاد توانایی طراحی و اجرای پروژه‌های بزرگ ساختمانی را در مقیاسی داشتند که پیش‌تر در این منطقه مستند نشده بود.

پژوهشی در مجله‌یLibyan Studiesمنتشر شده است.