شاهکار ۶هزار ساله مهندسی؛ کشف شبکه آب پیشرفته در قدیمی‌ترین شهر بین‌النهرین

در سرزمینی که بارندگی برای کشاورزی کافی نبود، یکی از نخستین شهرهای تاریخ توانست هزاران سال دوام بیاورد. پژوهشی تازه نشان می‌دهد پاسخ این معما احتمالاً در زیرساختی گسترده و حساب‌شده نهفته است: شبکه‌ای از کانال‌های آبیاری که آب رود فرات را به زمین‌های کشاورزی اطراف شهر باستانی اریدو در جنوب عراق می‌رساند.

اریدو یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستانی بین‌النهرین و از نخستین مراکز شهری شناخته‌شده جهان است. این شهر در هزاره ششم پیش از میلاد شکل گرفت و برای حدود ۶هزار سال محل سکونت انسان بود، تا اینکه در حدود سال ۵۰۰ میلادی سرانجام متروکه شد.

جایگاه اریدو به قدمت آن محدود نمی‌شود. در متون سومری، این شهر نقشی اسطوره‌ای نیز دارد. براساس روایت‌های باستانی سومر، پس از آنکه «پادشاهی از آسمان فرود آمد»، اریدو نخستین شهری بود که پادشاهی در آن مستقر شد. به همین دلیل، در سنت سومری از اریدو به‌عنوان یکی از خاستگاه‌های تمدن شهری یاد می‌شد.

بااین‌حال، حیات طولانی یک شهر بزرگ در چنین محیط خشکی بدون دسترسی مطمئن به آب تقریباً امکان‌پذیر نبود. پژوهش جدید نشان می‌دهد ساکنان منطقه از هزاران سال پیش برای حل این مشکل، سامانه‌ای گسترده برای مدیریت و انتقال آب ایجاد کرده بودند.

بین‌النهرین در بخش بزرگی از دوره هولوسن، بارندگی کافی برای تکیه بر کشاورزی دیم نداشت. در چنین شرایطی، سکونتگاه‌های دائمی و به‌ویژه شهرهای بزرگ برای تأمین مواد غذایی به آبیاری وابسته بودند.

پژوهش‌های قبلی نشان داده‌اند که کشت نخل خرما در اطراف اریدو حدود ۷هزار سال پیش آغاز شده بود. همچنین آثار کانال‌های متعدد در دشت‌های اطراف شهر از مدت‌ها قبل شناخته شده بودند؛ اما مشخص نبود این شبکه دقیقاً چه زمانی ساخته شده و از چه دوره‌ای برای کشاورزی مورد استفاده قرار گرفته است.

بخش زیادی از این مسیرهای آبی در گذشته به شاخه‌ای از رود فرات متصل بودند که امروزه خشک شده است. این شاخه زمانی از نزدیکی اریدو عبور می‌کرد و می‌توانست منبع اصلی آب برای مزارع اطراف شهر باشد.

پژوهشگران پس از شناسایی مسیرها از طریق تصاویر ماهواره‌ای، به منطقه رفتند و بعضی از کانال‌ها را از نزدیک بررسی کردند. آن‌ها در گودال‌های کوچک حفاری‌شده در مسیر این آبراه‌ها، صدف‌هایی پیدا کردند که امکان تاریخ‌گذاری آن‌ها با روش کربن رادیواکتیو وجود داشت.

قدیمی‌ترین نمونه به حدود سال ۴۵۴۰ پیش از میلاد بازمی‌گشت. این تاریخ نشان می‌دهد که بیش از ۶هزار سال پیش، پروژه‌های گسترده مدیریت آب در اطراف اریدو وجود داشته‌اند.

این یافته اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان می‌دهد زیرساخت‌های آبی منطقه صرفاً متعلق به دوره‌های متأخر تمدن بین‌النهرین نبوده‌اند و سابقه آن‌ها به دوره‌های بسیار ابتدایی شهرنشینی بازمی‌گردد. به‌عبارت دیگر، هم‌زمان با گسترش نخستین جوامع شهری، ساکنان منطقه احتمالاً از قبل توانسته بودند جریان آب را کنترل و آن را به زمین‌هایی هدایت کنند که بدون آبیاری امکان کشاورزی در آن‌ها وجود نداشت.

بررسی‌ها نشان می‌دهد سامانه آبیاری در طول زمان ثابت نماند. از هزاره سوم پیش از میلاد، شبکه کانال‌ها گسترده‌تر و منظم‌تر شد. در این دوره، کانال‌ها به‌شکلی تقریباً شبکه‌ای یا شطرنجی در سراسر دشت پراکنده شدند و زمین‌های اطراف شهر را به قطعات کشاورزی مجزا تقسیم کردند.

پژوهشگران احتمال می‌دهند این ساختار به ایجاد باغ‌های وسیع نخل کمک کرده باشد. وجود ردیف‌های منظم نخل، علاوه بر تولید خرما، می‌توانست در شکل‌گیری نظام کشاورزی چندلایه نیز مؤثر باشد؛ هرچند پژوهش فعلی مستقیماً جزئیات چنین نظامی را بررسی نکرده است.

شواهد باستان‌شناسی پیشین همچنین نشان داده بودند که در داخل و اطراف اریدو غلات کشت می‌شده‌اند. پژوهشگران با کنار هم گذاشتن این شواهد و شبکه آبیاری کشف‌شده، معتقدند کشاورزی منطقه احتمالاً بسیار متنوع‌تر از یک محصول خاص بوده است.

پژوهشگران می‌نویسند این منطقه ممکن است بخشی از یک پهنه کشاورزی بسیار قدیمی و طولانی‌مدت بوده باشد که مستقیماً به حیات اریدو کمک می‌کرد. چنین شبکه‌ای برای شهری در محیط خشک جنوب بین‌النهرین اهمیت اساسی داشت. بدون انتقال هدفمند آب، تولید غذای کافی برای جمعیتی بزرگ دشوار بود و امکان ادامه زندگی شهری در مقیاس وسیع کاهش می‌یافت.

اریـدو در طول چند هزار سال دوره‌های متفاوتی را پشت سر گذاشت و سرانجام در حدود قرن ششم میلادی متروکه شد. یافته‌های جدید نشان می‌دهد سامانه‌های آبیاری نیز در طول این مدت توسعه یافته و با نیازهای کشاورزی منطقه تغییر کرده‌اند.

قدمت بیش از ۶هزار ساله برخی کانال‌ها و گسترش شبکه آن‌ها در هزاره‌های بعد نشان می‌دهد مدیریت آب از همان مراحل اولیه شکل‌گیری شهر، بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی در اریدو بوده است.

مطالعه تصویری روشن‌تر از یکی از بنیادی‌ترین نیازهای نخستین شهرهای جهان ارائه می‌دهد: شهرنشینی در سرزمینی خشک تنها با ساخت بناها و افزایش جمعیت ممکن نبود؛ پشت آن شبکه‌ای از آبراه‌ها، مزارع و مدیریت منظم منابع قرار داشت که امکان تغذیه هزاران نفر را فراهم می‌کرد.

پژوهش در ژورنالIraqمنتشر شده است.