چرا وقتی تب داریم، از سرما می‌لرزیم؟ راز عجیب مغز و دمای بدن

وقتی تب می‌کنیم، دمای بدنمان بالا می‌رود؛ اما گاهی چنان احساس سرما می‌کنیم که حتی زیر چند پتو هم می‌لرزیم. دلیل این تناقض عجیب در مغز ما پنهان شده است.

تصور کنید بیمار شده‌اید. دماسنج عدد ۳۹ درجه سانتی‌گراد را نشان می‌دهد، پیشانی‌تان داغ است و اطرافیانتان می‌گویند تب دارید. بااین‌حال، احساس می‌کنید در اتاقی سرد نشسته‌اید. دست‌ها و پاهایتان یخ کرده‌اند، دندان‌هایتان به هم می‌خورند و تنها چیزی که می‌خواهید، یک پتوی گرم است.

چند ساعت بعد ممکن است شرایط کاملاً برعکس شود. همان بدنی که از سرما می‌لرزید، حالا آن‌قدر گرم شده که عرق از سروصورتتان جاری است و می‌خواهید هرچه سریع‌تر پتو را کنار بزنید.

چطور ممکن است بدن در فاصله چند ساعت، چنین احساس‌های متناقضی را تجربه کند؟ آیا مغز در تشخیص دمای بدن اشتباه می‌کند یا این تغییرات بخشی از فرایندی طبیعی و حساب‌شده هستند؟

پاسخ به این پرسش به یکی از شگفت‌انگیزترین توانایی‌های بدن انسان، یعنیتنظیم هوشمندانه دمای بدن به‌وسیله مغزمربوط می‌شود.

در عمق مغز، ناحیه کوچکی به نام «هیپوتالاموس» قرار دارد که نقش مهمی در کنترل دمای بدن ایفا می‌کند. این ناحیه علاوه‌بر تنظیم دما، در کنترل گرسنگی، تشنگی، خواب و بسیاری از فرایندهای حیاتی دیگر نیز مشارکت دارد.

برای درک عملکرد هیپوتالاموس، می‌توان آن را به ترموستات یک سیستم گرمایشی تشبیه کرد.

تصور کنید ترموستات خانه را روی ۲۲ درجه تنظیم کرده‌اید. وقتی دمای محیط از این مقدار پایین‌تر می‌آید، سیستم گرمایشی فعال می‌شود تا دما دوباره به سطح تعیین‌شده برسد. اگر محیط بیش‌ازحد گرم شود، سیستم گرمایشی خاموش می‌شود و ممکن است سامانه خنک‌کننده وارد عمل شود.

بدن انسان نیز از سازوکاری مشابه استفاده می‌کند؛ البته با پیچیدگی بسیار بیشتر.

دمای طبیعی بدن معمولاً نزدیک ۳۷ درجه سانتی‌گراد در نظر گرفته می‌شود، اما این عدد برای همه افراد و در تمام ساعات شبانه‌روز یکسان نیست. دمای بدن ممکن است صبح‌ها کمی پایین‌تر و عصرها بالاتر باشد. فعالیت بدنی، وضعیت هورمونی و محل اندازه‌گیری دما نیز بر عددی که دماسنج نشان می‌دهد تأثیر می‌گذارند.

براساس توضیحات منتشرشده درمرجع پزشکی مرک درباره سازوکار تب و تنظیم دمای بدنهیپوتالاموس با کنترل تعادل میان تولید گرما و ازدست‌دادن آن، به ثابت نگه‌داشتن دمای داخلی بدن کمک می‌کند. هنگام تب، مغز نقطه تنظیم دمای بدن را بالاتر می‌برد.

تب اغلب در واکنش به عفونت‌های ویروسی یا باکتریایی ایجاد می‌شود. بااین‌حال، بعضی بیماری‌های التهابی، اختلالات خودایمنی، داروها و حتی برخی واکسن‌ها نیز می‌توانند باعث افزایش دمای بدن شوند.

وقتی سیستم ایمنی حضور عامل بیماری‌زا را تشخیص می‌دهد، سلول‌های دفاعی بدن مجموعه‌ای از پیام‌رسان‌های شیمیایی را آزاد می‌کنند.

برخی از این پیام‌رسان‌ها، ازجمله اینترلوکین ۱، اینترلوکین ۶ و فاکتور نکروز تومور، در ایجاد پاسخ تب نقش دارند. این مولکول‌ها به گروهی از پروتئین‌های پیام‌رسان به نام «سیتوکین‌ها» تعلق دارند.

سیتوکین‌ها از مسیرهای مختلف، ازجمله تحریک تولید ماده‌ای به نام پروستاگلاندین E2 یا به‌اختصار PGE2، بر شبکه‌های عصبی تنظیم‌کننده دما در مغز اثر می‌گذارند.

همان‌طور که دربررسی علمی فیزیولوژی تب در مرکز ملی اطلاعات زیست‌فناوری آمریکا (NCBI)توضیح داده شده است، پروستاگلاندین E2 یکی از عوامل اصلی ایجاد تب محسوب می‌شود. این ماده با اثرگذاری بر گیرنده‌های خاصی در مدارهای عصبی تنظیم دما، باعث افزایش نقطه تنظیم دمای بدن می‌شود.

به زبان ساده، سیستم ایمنی به مغز علامت می‌دهد که شرایط بدن تغییر کرده است و مغز نیز دمای هدف را بالاتر می‌برد.

مثلاً فرض کنید دمای بدن شما در حالت عادی ۳۷ درجه است، اما در جریان یک عفونت، نقطه تنظیم دما به ۳۹ درجه افزایش پیدا می‌کند. اینجاست که ماجرای عجیب لرز شروع می‌شود.

نکته کلیدی این است که مغز فقط به دمای فعلی بدن توجه نمی‌کند؛ بلکه آن را با دمای هدف مقایسه می‌کند. وقتی نقطه تنظیم هیپوتالاموس از ۳۷ به ۳۹ درجه می‌رسد، دمای واقعی بدن هنوز ممکن است نزدیک ۳۷ درجه باشد. در چنین شرایطی، بدن نسبت به دمای هدف جدید، دو درجه سردتر است.

این فرایند باعث می‌شود شخص احساس سرما کند و برای گرم‌شدن به پتو یا لباس بیشتر پناه ببرد.

پزشکان بیمارستان کلینیک بارسلونا درتوضیح علمی فرایند ایجاد تباشاره می‌کنند که در شروع تب، نقطه تنظیم دما در هیپوتالاموس افزایش می‌یابد، اما دمای واقعی بدن هنوز به مقدار جدید نرسیده است. همین اختلاف باعث ایجاد احساس سرما و فعال‌شدن لرز می‌شود.

بدن نیز هم‌زمان دو واکنش مهم نشان می‌دهد.

یکی از نخستین واکنش‌های بدن، تنگ‌شدن رگ‌های خونی نزدیک سطح پوست است؛ فرایندی که به آن «انقباض عروقی» (Vasoconstriction) می‌گویند.

در شرایط عادی، بخشی از گرمای بدن از طریق جریان خون نزدیک پوست به محیط منتقل می‌شود. اما وقتی مغز می‌خواهد دمای بدن را افزایش دهد، جریان خون در رگ‌های سطحی کاهش پیدا می‌کند.

درنتیجه، گرمای کمتری از سطح پوست خارج می‌شود و بخش بیشتری از آن در قسمت‌های مرکزی بدن باقی می‌ماند. به همین دلیل ممکن است هنگام تب، دست‌ها و پاها سرد شوند و پوست رنگ‌پریده به نظر برسد؛ حتی زمانی که دمای مرکزی بدن در حال افزایش است.

واکنش دوم، همان لرز ناخوشایندی است که بسیاری از ما هنگام بیماری تجربه کرده‌ایم.

لرز نتیجه انقباض و انبساط سریع و غیرارادی عضلات است. این فعالیت عضلانی انرژی مصرف می‌کند و بخشی از انرژی مصرف‌شده به گرما تبدیل می‌شود. درواقع، بدن از عضلات مانند بخاری‌های کوچک استفاده می‌کند تا تولید گرما را افزایش دهد. هرچه نیاز بدن به افزایش دما بیشتر باشد، احتمال دارد لرز شدیدتری رخ دهد.

براساسمطالعه‌ای علمی درباره مکانیسم ایجاد تب و لرزانقباض رگ‌های محیطی و لرز عضلانی، دو سازوکار اصلی حفظ و تولید گرما پس از بالارفتن نقطه تنظیم دما هستند. این واکنش‌ها ادامه پیدا می‌کنند تا دمای بدن به نقطه تنظیم جدید نزدیک شود. در این مرحله، احساس سرمای شدید و لرز معمولاً کاهش پیدا می‌کند.

بنابراین، لرز هنگام تب لزوماً نشانه کاهش دمای واقعی بدن نیست؛ بلکه اغلب نشان می‌دهدبدن در حال تلاش برای افزایش دما تا سطحی است که مغز تعیین کرده است.

اگر لرز بخشی از فرایند افزایش دمای بدن است، تعریق اغلب در مرحله کاهش تب اهمیت پیدا می‌کند. با فروکش‌کردن واکنش التهابی یا اثرگذاری داروهای تب‌بر، تولید یا اثر پیام‌رسان‌هایی که نقطه تنظیم دما را افزایش داده بودند کاهش می‌یابد. درنتیجه، هیپوتالاموس می‌تواند دمای هدف را دوباره به محدوده طبیعی برگرداند.

فرض کنید دمای واقعی بدن در این لحظه ۳۹ درجه است، اما مغز اکنون دمای هدف را نزدیک ۳۷ درجه تنظیم کرده است. این بار وضعیت برعکس می‌شود: بدن نسبت به دمای هدف، بیش‌ازحد گرم است. مغز برای کاهش دما، سازوکارهای دفع گرما را فعال می‌کند.

رگ‌های خونی پوست گشاد می‌شوند تا خون بیشتری در نزدیکی سطح بدن جریان پیدا کند و گرما راحت‌تر به محیط منتقل شود. هم‌زمان غدد عرق فعال می‌شوند. وقتی عرق از سطح پوست تبخیر می‌شود، انرژی گرمایی مصرف می‌کند و به خنک‌شدن بدن کمک می‌کند.

این فرایند که در پزشکی با عنوان «فروکش‌کردن تب» شناخته می‌شود، درمنابع فیزیولوژی تب و تنظیم دمای بدننیز توضیح داده شده است. به همین دلیل ممکن است بعد از چند ساعت تب و لرز، ناگهان احساس گرمای شدید کنید و لباس‌هایتان از عرق خیس شود. البته همه تب‌ها دقیقاً از این الگو پیروی نمی‌کنند و تعریق شدید هم همیشه اتفاق نمی‌افتد.

به‌طور خلاصه، لرز معمولاً با مرحله بالارفتن دمای هدف و تعریق با مرحله پایین‌آمدن آن ارتباط دارد.

شاید تصور کنیم تب صرفاً یکی از عوارض آزاردهنده بیماری است، اما شواهد علمی نشان می‌دهند افزایش تنظیم‌شده دمای بدن می‌تواند بخشی از پاسخ دفاعی سیستم ایمنی باشد.

برخی عوامل بیماری‌زا در دماهای بالاتر، شرایط نامساعدتری برای رشد یا تکثیر دارند. همچنین افزایش دما در محدوده تب می‌تواند بر فعالیت بعضی سلول‌های ایمنی و واکنش‌های دفاعی بدن اثر بگذارد.

برای مثال، پژوهش‌ها نشان داده‌اند که تب می‌تواند با تغییر فعالیت سلول‌های دفاعی و تقویت برخی مسیرهای ایمنی، به مقابله با عفونت کمک کند.

درمرور پزشکی مرک درباره پیامدهای فیزیولوژیک تبنیز به نقش احتمالی افزایش دما در محدودکردن رشد برخی میکروارگانیسم‌ها و تقویت سازوکارهای ایمنی اشاره شده است.

بااین‌حال، نباید نتیجه گرفت که تب همیشه مفید است یا هرچه دمای بدن بالاتر برود، مبارزه با بیماری مؤثرتر خواهد بود.

تأثیر تب به نوع عفونت، وضعیت سلامت فرد، شدت بیماری و عوامل متعدد دیگری بستگی دارد. تب‌های بالا می‌توانند باعث افزایش نیاز بدن به آب و انرژی شوند و برای بعضی افراد، به‌ویژه مبتلایان به بیماری‌های زمینه‌ای، مشکلات بیشتری ایجاد کنند.

بنابراینتب بخشی از پاسخ طبیعی بدن است، اما این موضوع به معنای بی‌خطر بودن تمام تب‌ها نیست.

یکی از نکات مهم در شناخت تب، تفاوت آن با افزایش دمای بدن بر اثر گرمای محیط است. در تب معمولی، مرکز تنظیم دمای مغز، نقطه هدف را بالاتر می‌برد. بدن نیز برای رسیدن به همان دمای بالاتر، تولید گرما را افزایش می‌دهد یا دفع آن را محدود می‌کند.

اما در افزایش غیرطبیعی دمای بدن یا «هایپرترمی»، دمای واقعی بدن بدون افزایش متناظر نقطه تنظیم، بالا می‌رود. برای مثال، در گرمازدگی شدید، بدن ممکن است دیگر نتواند گرمای اضافی را به‌اندازه کافی دفع کند.

مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC) در راهنمای بیماری‌های ناشی از گرماتوضیح می‌دهد که گرمازدگی شدید زمانی رخ می‌دهد که بدن توانایی کنترل دمای خود را از دست می‌دهد. در چنین شرایطی، دمای بدن ممکن است در مدت کوتاهی به سطح بسیار خطرناکی برسد و فرد به درمان اورژانسی نیاز پیدا کند.

این تفاوت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا گرمازدگی شدید می‌تواند به‌سرعت به آسیب اندام‌ها منجر شود و یک وضعیت اورژانسی است.

داروهای معمول تب‌بر نیز جایگزین خنک‌سازی سریع و درمان اورژانسی گرمازدگی نیستند.

به بیان دیگر، هر افزایش دمایی تب محسوب نمی‌شود و علت افزایش دما در انتخاب روش درمان نقش اساسی دارد.

تب خفیف در بسیاری از افراد سالم، به‌خصوص هنگام ابتلا به عفونت‌های رایج، لزوماً به درمان دارویی نیاز ندارد.

هدف اصلی مراقبت، بهبود حال بیمار و رسیدگی به علت زمینه‌ای تب است؛ نه اینکه دماسنج در هر شرایطی دقیقاً عدد ۳۷ را نشان دهد.

براساستوصیه‌های درمانی کلینیک مایو برای کنترل تباگر تب خفیف باشد و ناراحتی قابل‌توجهی ایجاد نکند، ممکن است نیازی به مصرف دارو برای کاهش آن نباشد.

بااین‌حال، اگر تب باعث ناراحتی قابل‌توجه، درد یا اختلال در استراحت شود، پزشک ممکن است استفاده از داروهایی مانند استامینوفن یا ایبوپروفن را توصیه کند. این داروها با کاهش فعالیت مسیرهای مرتبط با تولید پروستاگلاندین‌ها می‌توانند به پایین‌آمدن نقطه تنظیم دما کمک کنند. درنتیجه، بدن راحت‌تر گرمای اضافی را از دست می‌دهد و دمای آن کاهش پیدا می‌کند.

البته مصرف داروی تب‌بر به‌معنای برطرف‌شدن عفونت یا علت اصلی بیماری نیست. برای مراقبت از فرد تب‌دار، استراحت، دریافت مایعات کافی، استفاده از لباس سبک و حفظ دمای متعادل اتاق اهمیت دارد.

هرچند هنگام لرز ممکن است یک پتوی سبک احساس راحتی ایجاد کند، پوشاندن بیمار با چندین لایه لباس و پتوی ضخیم می‌تواند دفع گرما را دشوار کند.

حمام آب یخ یا استفاده از الکل روی پوست نیز روش مناسبی برای کاهش تب معمولی نیست. سرمای شدید می‌تواند لرز را تشدید کند و به افزایش تولید گرما منجر شود.

در کودکان، داروی تب‌بر باید متناسب با سن، وزن و دستور پزشک یا راهنمای دارو مصرف شود. همچنین نباید برای درمان تب به کودکان آسپرین داد؛ زیرا با خطر عارضه‌ای نادر اما جدی به نام سندرم ری ارتباط دارد.

سرویس سلامت ملی بریتانیا (NHS) در راهنمای مراقبت از کودکان تب‌دارنیز تأکید می‌کند که نباید کودک را با لباس یا پتوی بیش‌ازحد پوشاند و مصرف داروهای تب‌بر باید مطابق محدودیت‌های سنی و توصیه‌های پزشکی انجام شود.

بیشتر تب‌های ناشی از عفونت‌های شایع، در طول چند روز بهبود پیدا می‌کنند. بااین‌حال، در بعضی شرایط باید برای بررسی علت تب به پزشک مراجعه کرد.

براساسراهنمای کلینیک مایو درباره علائم هشداردهنده تبو توصیه‌های NHS، سن بیمار، شدت تب، مدت زمان آن و علائم ، همگی در تصمیم‌گیری برای مراجعه پزشکی اهمیت دارند.

• بزرگسالاندمای ۳۹٫۴ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر نیازمند تماس با پزشک است. تب مداوم یا بدترشدن وضعیت عمومی نیز باید بررسی شود.
• نوزادان زیر سه ماهدمای ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر باید فوراً از نظر پزشکی بررسی شود؛ حتی اگر نوزاد در ظاهر حال نسبتاً خوبی داشته باشد.
• نوزادان سه تا شش ماهتب حدود ۳۹ درجه یا بالاتر، یا تب همراه با بی‌حالی و علائم غیرعادی، نیازمند ارزیابی سریع پزشکی است.
• کودکانتبی که بیش از سه روز ادامه پیدا کند، کم‌آبی، کاهش هوشیاری، بی‌حالی غیرعادی یا تغییر محسوس رفتار کودک از دلایل مهم مراجعه به پزشک هستند.
• علائم هشدار در هر سنیتب همراه با گیجی، دشواری تنفس، سفتی گردن، تشنج، کاهش سطح هوشیاری یا بثورات پوستی نگران‌کننده نیازمند رسیدگی فوری پزشکی است.

افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند یا با بیماری‌های زمینه‌ای مهم زندگی می‌کنند نیز ممکن است لازم باشد زودتر از دیگران مورد ارزیابی قرار بگیرند.

نکته مهم این است که شدت بیماری همیشه با عدد دماسنج ارتباط مستقیم ندارد. گاهی بیماری جدی با تب خفیف یا حتی بدون تب همراه است.

بله. لرز معمولی ناشی از تب و تشنج ناشی از تب دو پدیده متفاوت هستند. در لرز، عضلات برای تولید گرما به‌شکل غیرارادی منقبض می‌شوند و شخص معمولاً هوشیار است.

اما تشنج ناشی از تب که بیشتر در کودکان خردسال دیده می‌شود، ممکن است با کاهش هوشیاری، سفت‌شدن بدن یا حرکات غیرارادی اندام‌ها همراه باشد.

براساستوضیحات سرویس سلامت ملی بریتانیا درباره تشنج ناشی از تباین تشنج‌ها بیشتر در کودکان حدود شش‌ماهه تا شش‌ساله رخ می‌دهند و معمولاً مدت کوتاهی ادامه دارند.

بیشتر تشنج‌های تب‌دار کوتاه هستند و معمولاً آسیب ماندگاری ایجاد نمی‌کنند؛ بااین‌حال، وقوع نخستین تشنج در کودک نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.

اگر تشنج بیش از پنج دقیقه ادامه پیدا کند، کودک دچار مشکل تنفسی شود یا پس از پایان تشنج هوشیاری طبیعی خود را به دست نیاورد، باید فوراً با اورژانس تماس گرفت.

همچنین لرز بسیار شدید، به‌ویژه اگر همراه با گیجی، تنگی نفس یا بدحالی قابل‌توجه باشد، نباید صرفاً واکنشی بی‌خطر تلقی شود.

آنچه هنگام تب تجربه می‌کنیم، نشان می‌دهد احساس گرما و سرما فقط به دمای واقعی بدن یا محیط وابسته نیست.

مغز به‌طور مداوم اطلاعات دمایی را دریافت و پردازش می‌کند و بر اساس نیازهای بدن، واکنش‌هایی مانند تعریق، لرز، تغییر جریان خون پوست و حتی رفتارهایی مانند پوشیدن لباس گرم یا کنارزدن پتو را تنظیم می‌کند.

در واقع، احساس سرما هنگام شروع تب یک اشتباه ساده در سیستم عصبی نیست؛ بلکه بخشی از پاسخ تنظیمی بدن به تغییر نقطه هدف دما است.

دفعه بعد که هنگام بیماری، با وجود پیشانی داغ از سرما لرزیدید، می‌دانید چه اتفاقی در حال رخ‌دادن است: مغزتان دمای هدف را افزایش داده و بدن برای رسیدن به آن، سیستم‌های حفظ و تولید گرما را فعال کرده است.

و وقتی تب فروکش می‌کند و عرق می‌کنید، همان دستگاه تنظیم دما در جهت مخالف عمل می‌کند تا بدن دوباره به تعادل برسد. این رفت‌وبرگشت میان احساس سرما و گرما، نمونه‌ای شگفت‌انگیز از هماهنگی مغز، عضلات، رگ‌های خونی و سیستم ایمنی برای حفظ شرایط داخلی بدن است.