محمدجواد صدری‌مهر بیان کرد: جهش ۵۰ درصدی فروش شرکت‌های دانش‌بنیان در سال ۱۴۰۴

او با اشاره به مفهوم «قدرت‌بنیان» توضیح داد: قرار نیست نام یا ماهیت شرکت‌ها تغییر کند؛ این شرکت‌ها همچنان دانش‌بنیان هستند، اما شرکت‌هایی که در حوزه‌های اقتدارآفرین فعالیت می‌کنند، از حمایت‌های ویژه‌تری برخوردار خواهند شد. ممکن است برخی از این حوزه‌ها در شرایط فعلی، از نظر اقتصادی به اندازه بازارهای پرگردش جذابیت نداشته باشند، اما آثار و دستاوردهای آن‌ها در میان‌مدت و بلندمدت تعیین‌کننده است. هوش مصنوعی، فناوری کوانتوم، علوم شناختی و زیست‌فناوری از جمله این حوزه‌ها هستند که معاونت علمی با هدف حفظ جایگاه کشور در مرزهای دانش جهانی، حمایت از آن‌ها را در اولویت قرار داده است.

صدری‌مهر این رویکرد را ادامه مسیری دانست که زیست‌بوم فناوری کشور در سال‌های گذشته طی کرده است و افزود: در مقطعی، اولویت اصلی پرورش نخبگان بود؛ سپس نگهداشت آن‌ها اهمیت پیدا کرد و امروز مسئله اصلی، فراهم کردن زمینه اثرگذاری نخبگان است. در حوزه فناوری نیز مسیر مشابهی طی شده است؛ از افزایش سهم تحقیق و توسعه که بخش قابل توجهی از نتایج آن در قالب گزارش‌ها و اسناد باقی می‌ماند، تا شکل‌گیری شرکت‌های دانش‌بنیان، افزایش عمق فناوری و اکنون حل مسائل واقعی صنعت.

از هوشمندسازی چاه‌های نفت تا بومی‌سازی داروهای وارداتی

معاون توسعه اقتصاد دانش‌بنیان معاونت علمی برای تشریح اثرگذاری شرکت‌های دانش‌بنیان در صنعت، به ساخت داخل پمپ‌های چندفازی و اجرای طرح‌های هوشمندسازی در صنعت نفت اشاره کرد.

به گفته وی، در دو میدان نفتی سپهر و جفیر، یک شرکت دانش‌بنیان با هوشمندسازی دو حلقه چاه، به افزایش برداشت نفت کمک کرد. پس از اجرای موفق این طرح، وزارت نفت مسئولیت هوشمندسازی ۷۴ حلقه چاه دیگر را به این شرکت سپرد.

صدری‌مهر همچنین با اشاره به اثر فعالیت شرکت‌های دانش‌بنیان در حوزه سلامت گفت: امروز محصولاتی در داروخانه‌ها عرضه می‌شوند که پیش‌تر از خارج وارد می‌شدند، اما اکنون با همان شکل و کیفیت در داخل کشور تولید می‌شوند.

شهرک‌های فناوری در مجاورت شهرک‌های صنعتی

یکی از برنامه‌های جدید معاونت علمی، ایجاد شهرک‌های فناوری در کنار شهرک‌های صنعتی است؛ طرحی که با هدف تکمیل حلقه‌های ناقص زنجیره ارزش صنایع اجرا می‌شود.

صدری‌مهر در این‌باره توضیح داد: پیش از این، رقابت شرکت‌های دانش‌بنیان با صنایع مستقر برای دریافت زمین در شهرک‌های صنعتی دشوار بود. به همین دلیل، ایجاد شهرک‌های فناوری در مجاورت شهرک‌های صنعتی در دستور کار قرار گرفت. در حال حاضر سه شهرک فناوری در کنار شهرک‌های صنعتی شمس‌آباد تهران، اشترجان اصفهان و سپیدرود رشت شکل گرفته است.

وی افزود: فراخوان استقرار شرکت‌ها در این شهرک‌ها تا پایان مهرماه منتشر می‌شود و فرایند استقرار از ابتدای زمستان آغاز خواهد شد. هدف آن است که شرکت‌های فناور با حضور در این مجموعه‌ها، حلقه‌های تکمیل‌نشده زنجیره ارزش صنایع مستقر در شهرک‌های صنعتی را پوشش دهند.

عبور از کمک‌های بلاعوض به ابزارهای متنوع تأمین مالی

معاون توسعه اقتصاد دانش‌بنیان معاونت علمی با اشاره به تغییر رویکرد در ابزارهای حمایتی گفت: در گذشته بخش عمده حمایت‌ها از طریق کمک‌های بلاعوض یا گرنت انجام می‌شد، اما امروز مجموعه‌ای از ابزارهای مالی برای پشتیبانی از فعالیت‌های فناورانه به کار گرفته شده است؛ از اعتبار مالیاتی صنایع بزرگ و صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی گرفته تا اوراق فناوری.

به گفته صدری‌مهر، حداقل حجم هر عرضه اوراق فناوری حدود ۵۰۰ میلیارد تومان است و در سال جاری پیشنهاد انتشار نزدیک به ۹۰ همت اوراق برای تأمین مالی پروژه‌های فناورانه مطرح شده است. این اوراق با هدف جذب سرمایه‌های مردمی برای اجرای پروژه‌های فناورانه منتشر می‌شوند و قرار است بازدهی بالاتری از سود بانکی داشته باشند.

وی با تأکید بر ضرورت تکمیل زنجیره‌های تولید اظهار کرد: در دهه گذشته، بسیاری از زنجیره‌های تولید در کشور وجود داشتند، اما برخی حلقه‌های آن‌ها از طریق واردات تأمین می‌شد. شرکت‌های دانش‌بنیان به‌تدریج این حلقه‌ها را بومی کردند. اکنون هدف، فناورانه کردن کل زنجیره تولید، از ابتدا تا انتهاست. صدری‌مهر همچنین تأکید کرد: عنوان دانش‌بنیان برای شرکت‌ها دائمی نیست و وضعیت آن‌ها باید هر دو تا سه سال یک‌بار مورد بازنگری قرار گیرد.

تکمیل زنجیره‌های ارزش؛ از شیلات و پتروشیمی تا معدن

معاون توسعه اقتصاد دانش‌بنیان معاونت علمی درباره وضعیت زنجیره‌های ارزش در بخش‌های مختلف اقتصادی گفت: زنجیره شیلات به مرحله نتیجه‌گیری رسیده و آثار آن قابل مشاهده است. زنجیره پتروشیمی در حال تکمیل است و زنجیره معدن نیز در مراحل میانی قرار دارد. در سطح استانی، زنجیره ارزش سیب در آذربایجان غربی نیز تقریباً نهایی شده است.

وی با اشاره به سهم شرکت‌های دانش‌بنیان از اقتصاد کشور افزود: سهم این شرکت‌ها از تولید ناخالص داخلی در حال حاضر حدود ۳.۵ درصد است و بر اساس هدف‌گذاری برنامه هفتم توسعه باید به ۷ درصد برسد. افزایش هر یک درصد از این سهم، کار دشواری است و دستیابی به این هدف بدون نگاه جامع به زنجیره‌های ارزش امکان‌پذیر نخواهد بود.

رشد ۵۰ درصدی فروش دانش‌بنیان‌ها در شرایط جنگی

صدری‌مهر در پاسخ به پرسشی درباره چالش قدیمی اتصال شرکت‌های دانش‌بنیان به بازار، به آمار فروش این شرکت‌ها اشاره کرد و گفت: با وجود وقوع دو جنگ در سال ۱۴۰۴، فروش شرکت‌های دانش‌بنیان نسبت به سال قبل حدود ۵۰ درصد افزایش یافت و از حدود ۲ هزار همت به بیش از ۳ هزار و ۲۰۰ همت رسید.

وی این رشد را نشانه تغییر نگرش بازار نسبت به تولید داخلی دانست و توضیح داد: هرچه محدودیت‌های تحریمی شدیدتر و واردات پرهزینه‌تر می‌شود، صنایع و بازار برای تأمین نیازهای خود بیشتر به ظرفیت تولید داخل تکیه می‌کنند.

به گفته صدری‌مهر، معاونت علمی نیز با استفاده از ابزارهای مختلف تلاش می‌کند ریسک خرید محصولات داخلی را برای صنایع کاهش دهد. برای مثال، یک واحد تولیدی در صنعت نفت یا پتروشیمی معمولاً به‌دلیل نگرانی از توقف خط تولید، به‌سادگی حاضر به جایگزینی قطعه وارداتی با محصول داخلی نیست. در چنین شرایطی، معاونت علمی با ارائه ضمانت، بخشی از ریسک استفاده از محصول داخلی را می‌پذیرد؛ به‌گونه‌ای که حتی در صورت توقف احتمالی یک خط تولید به مدت یک هفته، سازوکار جبران خسارت پیش‌بینی شده است.

وی ادامه داد: قراردادهای «تولید بار اول» نیز از دیگر ابزارهای حمایت از تولید داخلی هستند که سالانه چند صد مورد از آن‌ها منعقد می‌شود. این قراردادها به صنایع اجازه می‌دهند محصولاتی را که برای نخستین‌بار در کشور تولید شده و تأییدیه‌های لازم را دریافت کرده‌اند، بدون برگزاری مناقصه و از طریق ترک تشریفات خریداری کنند.

صدری‌مهر اعتبار مالیاتی را ابزار حمایتی دیگری دانست که هزینه توسعه محصول را برای صنایع کاهش می‌دهد و بخشی از ریسک سرمایه‌گذاری در تولید فناوری‌های جدید را به دولت منتقل می‌کند.

تبدیل مراکز فنی‌وحرفه‌ای به کارخانه‌های نوآوری

معاون توسعه اقتصاد دانش‌بنیان معاونت علمی در بخش دیگری از این گفت‌وگو، به تفاهم این معاونت با سازمان آموزش فنی‌وحرفه‌ای کشور اشاره کرد و گفت: سرعت تغییر مشاغل افزایش یافته و عمر بسیاری از حرفه‌ها به‌شدت کوتاه شده است. در گذشته، مشاغلی مانند آهنگری ممکن بود هزار سال با تغییرات اندک ادامه پیدا کنند، اما امروز برخی مشاغل حتی سه دهه نیز دوام ندارند.

او با اشاره به ضرورت به‌روزرسانی آموزش‌های مهارتی افزود: در برخی مراکز فنی‌وحرفه‌ای همچنان میزهای نقشه‌کشی و دستگاه‌های تراش سنتی محور آموزش هستند، در حالی که مسیر آینده صنعت به سمت ساخت پیشرفته، چاپ سه‌بعدی و فناوری‌های ساخت افزایشی حرکت می‌کند.

صدری‌مهر توضیح داد: بر اساس تفاهم انجام‌شده، قرار است برخی مراکز فنی‌وحرفه‌ای به کارخانه‌های نوآوری تبدیل شوند تا شرکت‌های دانش‌بنیان در آن‌ها مستقر شوند. در این الگو، هنرجویان ضمن فراگیری مهارت‌های مورد نیاز آینده، فرصت آشنایی و ورود مستقیم به زیست‌بوم شرکت‌های دانش‌بنیان را نیز پیدا می‌کنند.

به گفته وی، نخستین مرکز در منطقه مشیریه تهران فعالیت خود را آغاز کرده و قرار است حداکثر تا بهمن‌ماه افتتاح شود.

آینده‌پژوهی مشاغل دانشی با افق پنج و ۱۰ ساله

معاون توسعه اقتصاد دانش‌بنیان معاونت علمی در پاسخ به پرسشی درباره چگونگی پیش‌بینی نیازهای آینده بازار کار، بر ضرورت پذیرش عدم قطعیت تأکید کرد و گفت: هیچ‌کس نمی‌تواند با اطمینان از آینده سخن بگوید. به همین دلیل، معاونت علمی مطالعه و آینده‌پژوهی مشاغل دانشی را با افق پنج و ۱۰ ساله آغاز کرده است.

وی افزود: نتایج این مطالعات در حوزه‌هایی مانند معدن، خودرو، فناوری اطلاعات و ارتباطات و تجهیزات پزشکی آماده شده و بررسی سایر حوزه‌ها نیز در دستور کار قرار دارد.

صدری‌مهر در ادامه، دو شاخص را برای ارزیابی عملکرد معاونت علمی در یک سال آینده معرفی کرد. به گفته وی، نخستین شاخص، سهم شرکت‌های دانش‌بنیان از تولید ناخالص داخلی است که هدف‌گذاری شده سالانه یک تا یک‌ونیم واحد درصد افزایش یابد.

او در این‌باره تأکید کرد: اگر بتوانیم به چنین افزایشی دست پیدا کنیم، دستاورد مهمی خواهد بود. ملاک ارزیابی عملکرد باید آمار رسمی باشد، نه گزارش‌های کلی و غیرقابل سنجش.

معاون توسعه اقتصاد دانش‌بنیان معاونت علمی، شاخص دوم را ایجاد زیرساخت‌های پیشرفته در حوزه‌های هوش مصنوعی، کوانتوم، علوم شناختی و زیست‌فناوری عنوان کرد و گفت: این زیرساخت‌ها ممکن است در کوتاه‌مدت تأثیر مستقیمی بر تولید ناخالص داخلی نداشته باشند، اما سکوی پرتاب کشور برای توسعه فناوری و افزایش توان رقابتی در سال‌های آینده خواهند بود.