دانشمندان سرانجام نامه‌ای ۴۰۰۰ ساله را خواندند؛ بدون اینکه هرگز آن را باز کنند

پژوهشگران با ساخت دستگاه قابل‌حمل پرتو ایکس ENCI توانسته‌اند پاکت‌های گِلی مهروموم‌شده متعلق به آشوریان و بابلیان باستان را به‌صورت دیجیتالی باز کنند، بدون آنکه به آثار ۴۰۰۰ ساله داخل آن‌ها آسیبی برسد.

در یکی از این نامه‌ها که از سوی زنی به نام آنا-آنا برای همسرش، بازرگانی به نام انوم-آشور، نوشته شده بود، اطلاعات ارزشمندی درباره نقش زنان در فعالیت‌های اقتصادی و اداره امور خانه در دوره‌ای به دست آمد که تجارت در مسافت‌های طولانی جریان داشت.

این فناوری علاوه بر استخراج نوشته‌های میخی، توانست مواد آلی مانند دانه‌های جو را نیز از داخل پاکت‌های بازنشده شناسایی کند و به این ترتیب دریچه تازه‌ای برای شناخت زندگی روزمره و تجارت در دنیای باستان گشود.

مرز یک اثر تاریخی کجاست؟

اینکه یک اثر تاریخی دقیقاً از کجا شروع می‌شود و کجا به پایان می‌رسد، پرسش ساده‌ای نیست. اگر روزی نامه‌ای مهروموم‌شده را در کشوی اتاق کودکی خود پیدا کنید، احتمالاً بدون معطلی پاکت را باز می‌کنید تا ببینید در نامه چه نوشته‌اید و آیا هنوز چیزی از آن یادداشت عاشقانه خطاب به کسی که سال‌هاست فراموشش کرده‌اید به خاطر دارید یا نه. در چنین شرایطی، معمولاً خود نامه اثر اصلی محسوب می‌شود و پاکت ارزش چندانی ندارد؛ مگر اینکه برای مثال برچسب رنگارنگی روی درِ آن چسبانده باشید که برایتان اهمیت ویژه‌ای داشته باشد.

اما هرچه قدمت چنین نامه‌ای بیشتر شود، تمام اجزای آن ارزش تاریخی پیدا می‌کنند. اگر مورخان در خانه تاریخی ساگامور هیل، متعلق به تئودور روزولت، نامه‌ای پیدا کنند که هرگز ارسال نشده باشد، احتمالاً با دقت بسیار بیشتری آن را باز می‌کنند؛ زیرا در این حالت، پاکت نیز بخشی از خود اثر تاریخی به شمار می‌رود.

دسترسی به نامه‌های مهروموم‌شده زمانی دشوارتر می‌شود که پای مکاتبات پیش از رواج پاکت‌های امروزی در میان باشد؛ پاکت‌هایی که پس از اصلاحات پستی رولند هیل در سال ۱۸۳۷ به شکل گسترده‌تری مورد استفاده قرار گرفتند. پیش از آن، شیوه‌های گوناگونی برای قفل‌کردن نامه‌ها وجود داشت و نویسندگان با تا زدن، چین دادن و مهروموم کردن خود نامه، آن را از دسترسی دیگران محفوظ نگه می‌داشتند.

پژوهشگران تنها در دهه گذشته توانسته‌اند بعضی از این نامه‌های قفل‌شده متعلق به حدود ۳۰۰ سال پیش را بدون تخریب، به‌صورت مجازی باز کنند. اما نامه‌های مربوط به ۴۰۰۰ سال پیش چالش بسیار بزرگ‌تری ایجاد می‌کنند. این بار پاکت‌ها از جنس گل هستند و متعلق به تمدن‌های باستانی آشور و بابل محسوب می‌شوند. اکنون یک مطالعه جدید نشان داده است که می‌توان این آثار را بدون شکستن یا آسیب‌زدن به آن‌ها گشود.

فناوری ENCI چگونه نامه‌های باستانی را می‌خواند؟

بر اساس مطالعه‌ای که در نشریه npj Heritage Science منتشر شده، حدود ۵۰۰ هزار تا یک میلیون اثر دارای نوشته‌های میخی در جنوب‌غرب آسیا کشف شده است؛ منطقه‌ای که کشورهای امروزی عراق، سوریه، ایران و ترکیه را دربرمی‌گیرد.

در میان این آثار، اسناد کاربردی مربوط به نیمه دوم هزاره سوم پیش از میلاد و دوره‌های پس از آن نیز دیده می‌شوند. برخی از این اسناد برای اهداف اداری یا قانونی داخل پاکت‌های گِلی قرار می‌گرفتند. روی این پاکت‌ها معمولاً خلاصه‌ای از متن داخلی یا گاهی تمام محتوای آن درج می‌شد و چند اثر مهر نیز روی سطحشان باقی می‌ماند.

در اسناد حقوقی و اداری، متن بیرونی می‌توانست اهمیت قرارداد یا توافق داخل پاکت را مشخص کند. پس از نهایی‌شدن قرارداد، پاکت شکسته می‌شد و سند دیگر ارزش حقوقی نداشت. در نامه‌های شخصی، اطلاعات روی سطح بیرونی معمولاً بسیار محدودتر بود و اغلب فقط نام فرستنده و گیرنده نوشته می‌شد.

نامه‌ها، قراردادها و اسناد اداری داخل این پاکت‌ها برای پژوهشگران اهمیت زیادی دارند، زیرا می‌توانند اطلاعاتی درباره زندگی روزمره، فعالیت‌های اقتصادی و حتی نحوه اداره حکومت‌ها در حدود ۴۰۰۰ سال پیش ارائه کنند. با این حال، تا پیش از این راه مطمئنی برای مشاهده محتوای داخلی بدون آسیب‌زدن به پاکت و نوشته‌های داخل آن وجود نداشت.

یک گروه چندرشته‌ای از پژوهشگران مرکز سینکروترون الکترونی آلمان و دانشگاه هامبورگ برای حل این مشکل دستگاهی به نام ENCI ساختند که مخفف استخراج غیرمخرب کتیبه‌های میخی است. این دستگاه قابل‌حمل طراحی شده و می‌توان آن را از هم جدا کرد و در موزه‌های مختلف دوباره سرهم‌بندی کرد. ENCI با استفاده از پرتوهای ایکس پرانرژی، پاکت گِلی را اسکن می‌کند. پژوهشگران برای کاهش اعوجاج ناشی از سخت‌شدن گل در مسیر پرتو، از یک فیلتر مسی ۲ میلی‌متری نیز استفاده کردند.

پس از تصویربرداری، نرم‌افزارهای بازسازی داده‌ها اطلاعات به‌دست‌آمده را پردازش می‌کنند تا پژوهشگران بتوانند پاکت را به‌صورت مجازی باز کنند و نوشته‌ها و محتویات داخل آن را با جزئیات بررسی کنند. نخستین دو مأموریت ENCI در موزه لوور در پاریس و موزه تمدن‌های آناتولی در آنکارا انجام شد. در موزه آنکارا، این دستگاه توانست نامه‌ای را به‌صورت دیجیتالی باز کند که حدود ۴۰۰۰ سال بود کسی آن را نخوانده بود.

نامه‌ای از یک زن به همسر بازرگانش

نامه به انوم-آشور، یک بازرگان، تعلق داشت و همسرش آنا-آنا آن را نوشته بود. مدتی پیش از نگارش نامه، انوم-آشور مقداری نقره به مردی به نام لاکِپوم قرض داده بود.

انوم-آشور هنگام سفر کاری، از همسرش خواسته بود بدهی را پیگیری و مبلغ را از لاکِپوم دریافت کند. آنا-آنا پس از چندین بار مراجعه و روبه‌رو شدن با پاسخ‌های مختلف، تصمیم گرفت ماجرا را برای همسرش شرح دهد.

آنا-آنا در نامه نوشت

به انوم-آشور بگو: این سخنان را آنا-آنا می‌گوید. همان‌طور که در دستورهایی که برایم فرستادی درباره لاکِپوم گفته بودی، بارها نزد او رفتم، اما او هر بار پاسخ داد که نقره را به کوداتوم پرداخت کرده است. من بررسی کردم و دوباره نزد او رفتم و گفتم اگر نقره را به کوداتوم نداده باشی، حتماً شاهدانی پیدا می‌کنم تا علیه تو شهادت دهند. او در پاسخ گفت که نقره را به من نمی‌دهد و وقتی انوم-آشور بازگردد، آن را به خود او خواهد پرداخت. تو سرور من هستی. چرا همچنان روی لاجورد تمرکز کرده‌ای؟ اینجا دستورهایی را که درباره نقره دادی، چه ۱۰ یا ۲۰ مینا که در بوروشهَتوم، یا واشوشانا، یا همین‌جا قرار داشته باشد، خودت بر جای گذاشتی و همچنان به آن‌ها بی‌توجهی می‌کنی. اگر ظرف ۱۰ روز بازنگشتی، درباره سفرت تصمیم بگیر، برخیز و بیا. من همیشه حرف‌های ناخوشایند می‌شنوم.

این نامه فقط تصویری از یک اختلاف خانوادگی در دوران باستان نیست. پژوهشگران معتقدند محتوای آن اطلاعات مهمی درباره جایگاه زنان در جامعه بازرگانانی ارائه می‌دهد که در تجارت دوربرد فعالیت داشتند.

این مطالعه نشان می‌دهد زنان این جامعه اغلب زمانی که همسرانشان برای تجارت سفر می‌کردند، به‌تنهایی مسئول خانه بودند و در عین حال می‌توانستند در امور اقتصادی و تجاری همسرانشان نیز دخالت و اقدام کنند.

یک دانه جو درون قرارداد ۴۰۰۰ ساله

پاکت‌های دیگری که با ENCI به‌صورت مجازی گشوده شدند نیز اطلاعات تازه‌ای درباره شیوه‌های اقتصادی آن دوران آشکار کردند. یکی از این پاکت‌ها در جریان یک کاوش در سال ۱۹۹۳ و در خانه علی‌اهوم و پسرش آشور-تکلاکو پیدا شده بود. بررسی دیجیتالی نشان داد که این اثر در واقع یک قرارداد مربوط به وام بوده است و دستورالعملی درباره نحوه مشخص‌کردن بازپرداخت بدهی در خود داشت.

مفهوم سند این بود که وقتی بدهی پرداخت می‌شود، طلبکار سند را به بدهکار تحویل می‌دهد و بدهکار با شکستن پاکت، آن را باطل می‌کند. با این حال، این اثر چیزی فراتر از یک متن اقتصادی ساده در خود داشت. تصویربرداری توموگرافی با پرتو ایکس ماده‌ای آلی را درون پاکت نشان داد که یک دانه جو متعلق به حدود ۴۰۰۰ سال پیش بود.

فناوری ENCI فقط امکان خواندن چند نامه و قرارداد خاص را فراهم نمی‌کند؛ این روش می‌تواند راهی تازه برای بررسی تعداد زیادی از آثار مهروموم‌شده موجود در موزه‌های سراسر جهان ایجاد کند، بدون آنکه برای مشاهده محتوای آن‌ها مجبور به شکستن یا بازکردن فیزیکی‌شان باشیم.

شاید با ادامه استفاده از این فناوری، روزی پژوهشگران بتوانند پاسخ این پرسش را نیز پیدا کنند که آیا انوم-آشور سرانجام نقره خود را پس گرفت یا نه.

برای ارزیابی پایداری، امنیت و نگهداری این زیرساخت، راهنمای پشتیبانی شبکه را نیز مطالعه کنید.