در ایتالیای قرون وسطی، گزش یک عنکبوت می‌توانست مردم را به رقصی جنون‌آمیز وادار کند

در دوران قرون وسطی، اگر به یکی از شهرهای بندری جنوب ایتالیا سفر می‌کردید، احتمال داشت با منظره عجیبی روبه‌رو شوید: گروهی از مردم که در خیابان‌ها بی‌وقفه می‌رقصیدند.

آن‌ها با سرعت به دور خود می‌چرخیدند، بالا و پایین می‌پریدند و حتی روی زمین می‌خزیدند. برخلاف پدیده گسترده‌تر «جنون رقص» که در همان دوران بخش‌هایی از اروپا را فراگرفته بود، این رقص که تارانتلا (Tarantella) نام داشت، صرفاً نوعی بیماری تلقی نمی‌شد؛ بلکه مردم آن را راهی برای درمان نیز می‌دانستند.

آنا هارش، رقصنده حرفه‌ای و بنیان‌گذار گروه رقص Allegro Dance Company که در زمینه رقص‌های محلی ایتالیا فعالیت می‌کند، در گفت‌وگو با Popular Science توضیح می‌دهد

برخی معتقد بودند گزش عنکبوت باعث لرزش و تکان‌های غیرارادی بدن می‌شود.» به همین دلیل، افراد آسیب‌دیده به رقصیدن ادامه می‌دادند تا با عرق کردن، سم را از بدن خود خارج کنند.

تارانتیسم با سایر طاعون‌های رقص تفاوت داشت

تارانتیسم (Tarantism) پدیده‌ای تاریخی، روان‌شناختی و اجتماعی بود که اضطراب، مالیخولیا و حرکات غیرارادی بدن را به دنبال داشت. این پدیده از قرن یازدهم تا هفدهم میلادی به‌سرعت در جنوب ایتالیا گسترش پیدا کرد.

مرکز اصلی تارانتیسم شهر ساحلی تارانتو در منطقه پولیا در جنوب ایتالیا بود؛ شهری که در قسمت پاشنه چکمه جغرافیایی این کشور قرار دارد. هر سال در فصل برداشت تابستانی محصولات کشاورزی، ساکنان محلی ساعت‌های طولانی در مزارعی کار می‌کردند که عنکبوت‌های گرگی بزرگ و پشمالو در آن‌ها لانه داشتند.

بیشتر مردم تصور می‌کردند این عنکبوت‌ها زهر خطرناکی دارند و گزش آن‌ها به‌سرعت باعث بروز تارانتیسم می‌شود. از نظر مردم آن دوران، تنها راه درمان این وضعیت، عرق کردن و خارج کردن زهر از بدن با رقصیدن مداوم و سریع بود؛ این رقص‌ها حرکاتی کنترل‌نشده و پرجنب‌وجوش داشتند که در نهایت هم فرد رقصنده و هم بیماری را از پا درمی‌آوردند.

البته جنوب ایتالیا تنها منطقه‌ای نبود که چنین اتفاقاتی در آن رخ می‌داد. در دوران قرون وسطی، موارد مشابهی از رقص‌های تشنج‌مانند و غیرارادی در مناطق مختلف اروپا گزارش شده بود. نخستین مورد بزرگ ثبت‌شده در ۲۴ ژوئن ۱۳۷۴ میلادی در شهر آخن آلمان اتفاق افتاد. پس از آن، موارد دیگری در کشورهایی مانند سوئیس و فرانسه گزارش شدند. در بسیاری از این اتفاقات، افراد مبتلا برای روزها یا حتی هفته‌ها بدون کنترل می‌رقصیدند و برخی از آن‌ها حتی جان خود را هنگام رقصیدن از دست دادند.

با گذشت چندین قرن، هنوز علت دقیق این اتفاقات مشخص نیست؛ بااین‌حال، تارانتیسم در جنوب ایتالیا و رقص تارانتلای حاصل از آن، ویژگی‌های منحصربه‌فردی داشتند.

عنکبوت گرگی ترسناکی که الهام‌بخش تارانتلا شد

احتمالاً نام تارانتولا (Tarantula) از عنکبوت‌های گرگی گونه Lycosa tarantula در منطقه تارانتو گرفته شده است؛ اما عنکبوت‌های گرگی و رتیل‌ها به دو خانواده کاملاً متفاوت تعلق دارند. عنکبوت‌های گرگی با طول پاهایی که می‌تواند به حدود ۷.۵ تا ۱۰ سانتی‌متر برسد، چندین جفت چشم و حرکات عجیب و ناگهانی هنگام راه رفتن، ظاهری ترسناک دارند و به همین دلیل به‌راحتی سوژه افسانه‌های شهری و باورهای عجیب شده‌اند.

باوجود ظاهر ترسناک این عنکبوت‌ها، پژوهش‌های علمی نشان داده‌اند که گزش عنکبوت گرگی معمولاً برای انسان خطرناک نیست. علائم آن بیشتر به نیش خفیف زنبور شباهت دارد و ممکن است کمی درد و تورم موضعی ایجاد کند؛ نه اینکه فرد را به یک مهمانی رقص بی‌پایان بفرستد! در حقیقت، از میان حدود ۳۸ هزار گونه شناخته‌شده عنکبوت در جهان، تنها نزدیک به ۱۰۰ گونه زهری دارند که برای انسان خطرناک است.

آیا گزش عنکبوت گرگی واقعاً باعث رقصیدن می‌شود؟

در اوت ۱۶۹۳ یک پزشک ناشناس اهل ناپل حتی ارتباط میان گزش عنکبوت گرگی و تارانتیسم را آزمایش کرد؛ او در آزمایشی عمومی اجازه داد دو عنکبوت گرگی او را نیش بزنند؛ اما برخلاف باور رایج، هیچ‌وقت حرکات عجیب رقص از خود نشان نداد.

در مقابل، پژوهش‌های علمی امروزی نشان می‌دهند که گرمای شدید تابستان، فشار جسمی، کم‌آبی بدن و حتی مصرف زیاد شراب می‌توانسته‌اند به‌راحتی علائمی شبیه تارانتیسم ایجاد کنند. بااین‌حال، ارتباط تاریخی میان عنکبوت گرگی و تارانتیسم همچنان پابرجاست.

تارانتلا چیست؟

تارانتلا که گاهی «رقص عنکبوت» نیز نامیده می‌شود، در ابتدا نوعی رقص آیینی با هدف درمان بود که مردم تصور می‌کردند از طریق آن می‌توانند زهر ناشی از تارانتیسم را با عرق کردن از بدن خارج کنند.

امروزه شکل‌های مختلفی از تارانتلا وجود دارد؛ هرچند این رقص‌ها بیشتر به سنت‌های رقص محلی شباهت دارند تا روش‌های درمانی. در واقع، شکل درمانی این رقص نام مشخص‌تری دارد و با عنوان پیتزیکا (Pizzica) شناخته می‌شود.

واژه پیتزیکا از فعل ایتالیایی Pizzicare گرفته شده که به معنای «نیشگون گرفتن» یا «گاز گرفتن» است.

هارش درباره معنای امروزی این باور توضیح می‌دهد

شاید امروز بتوانیم آن گزش را چیزی درونی مانند استرس یا اضطراب در نظر بگیریم. تصور کنید یکی از آشنایان شما ناگهان عزیزی را از دست می‌دهد و بدنش به‌شدت و به‌صورت غیرارادی می‌لرزد. چنین فردی ممکن است برای کنار آمدن با آن شرایط، شروع به رقصیدن یا حرکت کردن کند و هر کاری که از دستش برمی‌آید انجام دهد.

رقص پیتزیکا تاراناتا (Pizzica Tarantata) تقریباً حال‌وهوایی شبیه مراسم جن‌گیری دارد؛ آیینی که در آن تلاش می‌شود ارواح شیطانی یا موجودات پلید، از جمله همان زهر فرضی عنکبوت، با انجام مراسمی خاص از بدن فرد خارج شوند. در این مورد، ابزار اصلی رهایی، رقص آزاد و پرشور بود.

نوازندگان دور فرد مبتلا جمع می‌شدند و با استفاده از دف، ویولن و گیتار، ریتم‌های سریع و بی‌وقفه‌ای با میزان‌نمای ۶/۸ اجرا می‌کردند. فردی که از تارانتیسم رنج می‌برد، سپس وارد نوعی خلسه می‌شد.

هارش می‌گوید

افراد بدنشان را تکان می‌دادند، بالا و پایین می‌پریدند، می‌چرخیدند و دور خود می‌پیچیدند. بعضی‌ها روی زمین غلت می‌زدند و دوباره بلند می‌شدند. پیتزیکا حرکات مشخصی دارد، اما می‌توانید آن‌ها را با هر ترتیبی اجرا کنید. همه‌چیز به احساسی بستگی دارد که در لحظه به شما منتقل می‌شود.

تارانتیسم و تارانتلا در دنیای امروز

امروزه بیشتر تاریخ‌دانان و دانشمندان توافق دارند که عنکبوت‌های گرگی عامل ایجاد تارانتیسم نبوده‌اند؛ در عوض، این پدیده احتمالاً نوعی هیستری جمعی بوده است؛ وضعیتی که در آن گروهی از افراد ترس، اضطراب یا علائم جسمی شدیدی مانند سرگیجه، لرزش و معده‌درد را به‌صورت مشترک تجربه می‌کنند، بدون اینکه علت جسمی یا پزشکی مشخصی برای آن وجود داشته باشد.

تارانتیسم بیشتر افراد فقیر جامعه و به‌ویژه زنان را تحت تأثیر قرار می‌داد. هارش درباره یکی از دلایل احتمالی این موضوع می‌گوید

زنان تحت ستم بودند و با نابرابری‌های زیادی روبه‌رو می‌شدند. رقصیدن راهی بود که از طریق آن می‌توانستند احساسات خود را بیان کنند و حتی با حرکاتشان فریاد بزنند. برای یک دقیقه هم که شده، می‌توانستند در مرکز توجه قرار بگیرند و دیگران آن‌ها را ببینند.

با گذشت قرن‌ها، تارانتلا از یک آیین درمانی پرتنش به جشنی برای زندگی و شادی تبدیل شده است. امروزه ایتالیایی‌ها این رقص محبوب محلی را در مراسم عروسی و جشنواره‌های مختلف اجرا می‌کنند.

هر سال در ماه اوت، جشنواره La Notte della Taranta در منطقه پولیا ایتالیا برگزار می‌شود؛ رویدادی که بزرگ‌ترین جشنواره روباز اروپا با محوریت موسیقی سنتی، پیتزیکا و تارانتلا به شمار می‌رود.

رقصیدن به‌عنوان راهی برای درمان

صرف‌نظر از اینکه رقصیدن واقعاً می‌تواند با عرق کردن زهر سمی را از بدن خارج کند یا نه، پژوهش‌ها نشان می‌دهند که رقصیدن به کاهش استرس کمک می‌کند و سطح سروتونین را افزایش می‌دهد؛ هورمونی که در تنظیم خلق‌وخو، خواب و گوارش نقش دارد.

هارش در پایان می‌گوید

می‌دانید، فرقی نمی‌کند چه چیزی ما را آزار می‌دهد؛ اندوه باشد یا از دست دادن عزیزی. می‌توانیم در کنار یکدیگر حرکت کنیم، با ریتم نوازنده همراه شویم و به نوعی خودمان را درمان کنیم. حرکت کردن تمام وجودمان را درگیر می‌کند و باعث می‌شود دیگر به مشکلاتمان فکر نکنیم.

البته اگر روزی دچار گزش یک عنکبوت سمی و مرگبار شدید، لطفا مراجعه به اورژانس را به رقصیدن ترجیح دهید!

برای ارزیابی پایداری، امنیت و نگهداری این زیرساخت، راهنمای پشتیبانی شبکه را نیز مطالعه کنید.