سلاح زیستی بعدی ممکن است ژنوم انسان را هدف قرار دهد

برخی کارشناسان معتقدند همگرایی زیست‌شناسی مصنوعی و هوش مصنوعی، موانع فنی پیش روی تروریسم زیستی را کاهش داده است. با این حال، ساخت سلاحی که بتواند مستقیماً به ژنوم انسان حمله کند همچنان از نظر فنی بسیار دشوار خواهد بود.

ما در دوره‌ای از بحران‌های ظاهراً پایان‌ناپذیر زندگی می‌کنیم. گرمایش زمین همچنان ادامه دارد و سیاره را به سمت ششمین انقراض گسترده گونه‌ها در تاریخ خود سوق می‌دهد. جنگ‌ها و درگیری‌های حل‌نشده نیز در چندین قاره جریان دارند. امید به زندگی در آمریکا اکنون به پایین‌ترین سطح خود طی سه دهه گذشته رسیده است. در کنار همه این مسائل، هوش مصنوعی قرار دارد؛ عاملی بسیار نامطمئن که می‌تواند هم به حل این بحران‌ها کمک کند و هم آنها را تشدید سازد.

این وضعیت در حوزه زیست‌پزشکی بیش از هر جای دیگری آشکار است. هوش مصنوعی با توانایی بررسی حجم عظیمی از داده‌ها، شناسایی الگوها و طراحی ویروس‌ها و باکتریوفاژهای جدید، در حال تغییر مسیر تحقیقات علمی است. این مرحله تنها آغاز چیزی است که دانشمندان آن را زیست‌شناسی مصنوعی می‌نامند؛ فناوری‌ای که مانند بسیاری از دستاوردهای انسانی می‌تواند برای مقابله با بحران‌های پزشکی، از جمله گسترش ابرمیکروب‌های مقاوم به داروهای ضدمیکروبی، اهمیت زیادی داشته باشد. با این حال، همین ابزارها ممکن است زمینه‌ساز دوره‌ای تازه از سلاح‌های زیستی نیز باشند؛ تهدیدی آن‌قدر جدی که داریو آمودی، مدیرعامل Anthropic، اخیراً خواستار کاهش سرعت توسعه هوش مصنوعی شده است.

کارشناسان کنترل تسلیحات دهه‌ها درباره احتمال ساخت سلاح‌هایی هشدار داده‌اند که به جای حمله مستقیم به بدن انسان، ژنوم او را هدف قرار دهند. این نگرانی صرفاً فرضی نیست، زیرا نمونه‌های ابتدایی‌تر مواد شیمیایی با چنین پیامدهایی پیش‌تر در جنگ‌ها به کار رفته‌اند. بین سال‌های ۱۹۶۲ تا ۱۹۷۱، هواپیماهای آمریکایی نزدیک به ۷۲ میلیون لیتر علف‌کش را بر مناطق مختلف ویتنام پاشیدند. بخش زیادی از این ماده Agent Orange بود که هنگام تولید به TCDD آلوده شده بود؛ سمی‌ترین دیوکسین شناخته‌شده که سرطان‌زایی آن برای انسان نیز اثبات شده است. این ماده می‌تواند موجب نقص‌های مادرزادی و ناهنجاری در جنین‌های در حال رشد شود.

البته ویتنام تنها صحنه جنگی نبود که در آن از سلاح‌هایی با پیامدهای پزشکی طولانی‌مدت، از سرطان گرفته تا مشکلات باروری، استفاده شد. در اوایل دهه ۱۹۸۰، الکساندر هیگ، وزیر امور خارجه وقت آمریکا، اتحاد جماهیر شوروی را به استفاده از سموم قارچی تریکوتسن، که ماده‌ای شناخته‌شده با خاصیت ناهنجاری‌زایی جنینی است، در قالب ماده‌ای موسوم به باران زرد در جنوب شرق آسیا و افغانستان متهم کرد. در سال ۱۹۹۵، حکومت صدام حسین در برابر سازمان ملل متحد پذیرفت که عراق آفلاتوکسین تولید کرده؛ موادی شیمیایی که قارچ‌های Aspergillus flavus و Aspergillus parasiticus تولید می‌کنند و برای استفاده در بمب‌های هوایی و کلاهک موشک‌های اسکاد در نظر گرفته شده بودند. هدف اصلی این سم، کشتن نیروهای نظامی نبود. شیوه مخرب آن بسیار پنهان‌تر عمل می‌کرد و با ایجاد سریع سرطان کبد، به‌ویژه در کودکان، آسیب می‌رساند.

ریچارد اسپرتزل، بازرس ارشد تسلیحات در کمیسیون ویژه سازمان ملل متحد، که اکنون منحل شده است، در سال ۲۰۰۲ به Slate گفت

از دیدگاه اخلاقی، آفلاتوکسین بی‌رحمانه‌ترین سلاح است. این ماده به معنای تماشای مرگ تدریجی کودکان بر اثر سرطان کبد خواهد بود.

نگرانی‌های تازه با هوش مصنوعی و ویرایش ژن

امروزه فناوری‌های ویرایش ژن و هوش مصنوعی این نگرانی‌ها را افزایش داده‌اند. در فوریه ۲۰۱۶، جیمز کلاپر، مدیر وقت اطلاعات ملی آمریکا، ویرایش ژن را در فهرست سلاح‌های کشتار جمعی و فناوری‌های مرتبط با اشاعه آنها قرار داد. یک سال بعد نیز ارتش آزادی‌بخش خلق چین در یک کتاب درسی معتبر هشدار داد که حملات ژنتیکی ویژه علیه گروه‌های قومی ممکن است به‌تدریج امکان‌پذیرتر شوند.

واشنگتن پست نیز در سال ۲۰۲۴ گزارش داد که روسیه در بحبوحه تهاجم مداوم خود به اوکراین، در حال گسترش یک آزمایشگاه قدیمی مرتبط با سلاح‌های زیستی است. البته برای جلوگیری از وقوع چنین حملاتی، چارچوب‌های حقوقی بین‌المللی متعددی ایجاد شده‌اند که کنوانسیون سلاح‌های بیولوژیکی در سال ۱۹۷۲ یکی از مهم‌ترین آنهاست. با این حال، گسترش زیست‌شناسی مصنوعی و هوش مصنوعی این احتمال را مطرح کرده که روزی چنین حمله‌ای از سوی یک عامل سرکش انجام شود. در چنین شرایطی، بدترین سناریویی که داریو آمودی نسبت به آن هشدار داده، می‌تواند به واقعیت تبدیل شود.

واکنش احتمالی به یک حمله زیستی

در صورت وقوع چنین حمله‌ای، یکی از مهم‌ترین اقدامات اولیه، تشخیص دقیق ماهیت حادثه خواهد بود. مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا نیز برای مقابله با تهدیدهای تروریسم زیستی برنامه‌ای عملیاتی دارد. این برنامه شامل هماهنگی با مرکز عملیات اضطراری، مقام‌های بهداشتی و بیمارستان‌های مستقر در محل وقوع حادثه می‌شود.

اگر یک دولت از چنین سلاحی استفاده کند، احتمالاً در نگاه سازمان ملل متحد به کشوری منزوی تبدیل خواهد شد؛ هرچند تغییر ائتلاف‌های جهانی می‌تواند شرایط را پیچیده کند. برای نمونه، آمریکا و اروپا در واکنش به اقدامات حکومت سوریه روابط دیپلماتیک را قطع کردند، تحریم‌های سنگینی اعمال کردند و حتی دست به حملات نظامی زدند؛ رویکردی که پس از حملات گاز سارین در سوریه در سال ۲۰۱۷ نیز تکرار شد.

در میدان، دانشمندان باید سلاح جهش‌زا را با دقت فراوان بررسی کنند، پیامدهای آن را بشناسند و راهکار مناسبی برای متوقف کردن گسترش آن بیابند. هم‌زمان، ارائه درمان‌های کوتاه‌مدت و بلندمدت برای افرادی که در معرض این سلاح قرار گرفته‌اند نیز ضروری خواهد بود.

اگر شدت آسیب بسیار بالا باشد، ممکن است مراکز تحقیقاتی بزرگی برای بررسی پیامدهای طولانی‌مدت مواجهه با این سلاح شکل بگیرد. نمونه مشابه آن بنیاد تحقیقات اثرات تشعشعات است که برای مطالعه آثار مادام‌العمر قرار گرفتن در معرض تشعشعات پس از بمباران اتمی هیروشیما و ناکازاکی ایجاد شد. تجربه چند دهه پس از فاجعه هسته‌ای چرنوبیل نیز نشان داده که علم در مواجهه با بحران‌های بزرگ می‌تواند از فرصت ایجادشده برای دستیابی به دانشی استفاده کند که احتمالاً جان انسان‌ها را در آینده نجات خواهد داد.

محدودیت‌های فنی همچنان جدی هستند

خوشبختانه در این میان نکته‌ای امیدوارکننده وجود دارد. گزارشی که در سال ۲۰۱۸ گروهی از دانشمندان و کارشناسان آمریکایی با عنوان دفاع زیستی در عصر زیست‌شناسی مصنوعی تهیه کردند، نشان می‌دهد ساخت چنین سلاحی به اندازه‌ای دشوار است که عملاً مانعی بسیار بزرگ پیش روی مهاجمان قرار می‌دهد. حتی در عصر هوش مصنوعی که دسترسی به دانش فنی لازم برای تولید سلاح‌های زیستی آسان‌تر شده، ایجاد سازوکاری برای انتشار سلاحی با دامنه اثرگذاری گسترده همچنان چالش‌برانگیز خواهد بود.

در این گزارش آمده که حتی اگر استفاده از ژن‌ها برای ایجاد سرطان، بیماری‌های تخریب‌کننده دستگاه عصبی، فروپاشی سیستم ایمنی یا دیگر وضعیت‌های خطرناک از نظر فناوری آسان‌تر شود، بدون وجود یک عامل بیماری‌زا یا سازوکار بسیار پیشرفته برای انتقال طبیعی ژن میان موجودات، توانایی یک عامل مهاجم برای رساندن این ژن‌ها به انسان‌ها محدود خواهد ماند. روش‌های انتشار، به‌جز استفاده از عوامل بیماری‌زا، احتمالاً بازده پایینی خواهند داشت؛ احتمال ایجاد بیماری نیز کم خواهد بود و بروز علائم بیماری با سرعت زیادی رخ نمی‌دهد.

با وجود این محدودیت‌ها، جهان نمی‌تواند نسبت به تهدید رو به رشد بی‌تفاوت بماند. گزارشی از مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی در سال ۲۰۲۵ هشدار داده است که کاهش موانع فنی تروریسم زیستی در عصر نوظهور هوش مصنوعی و زیست‌فناوری سرعت بیشتری خواهد گرفت و اقدامات امنیت زیستی آمریکا برای مقابله با تهدیدهای زیستی تقویت‌شده با هوش مصنوعی آمادگی کافی ندارند.

این گزارش پیشنهاد می‌کند که در آمریکا بودجه بیشتری به مؤسسه ملی استانداردها و فناوری و مرکز استانداردها و نوآوری هوش مصنوعی آمریکا اختصاص یابد و هم‌زمان تلاش‌های بین‌المللی برای ایمنی هوش مصنوعی، از جمله همکاری در قالب شبکه بین‌المللی مؤسسات ایمنی هوش مصنوعی، تقویت شود.

آینده تروریسم زیستی در عصر هوش مصنوعی یکی دیگر از مواردی است که به فهرست بلند عدم‌قطعیت‌های پیش روی جهان افزوده شده. با این حال، وجود چنین خطراتی به این معنا نیست که جامعه جهانی نمی‌تواند یا نباید برای بدترین پیامدهای احتمالی آماده شود.

برای ارزیابی پایداری، امنیت و نگهداری این زیرساخت، راهنمای پشتیبانی شبکه را نیز مطالعه کنید.