غواصان سازه‌های چوبی ۱۰۵۰۰ ساله را از عمق یک دریاچه بیرون کشیدند

غواصان دریاچه آرنتسی در شمال آلمان، قطعات چوبی را از عمق حدود ۲۰ متری آب بیرون آورده‌اند که شکارچی‌گردآورندگان حدود ۱۰۵۰۰ سال پیش آن‌ها را بریده، شکافته و شکل داده بودند. این یافته‌ها ممکن است بقایای سازه‌هایی متعلق به نخستین دوره‌های سکونت انسان در این منطقه باشند.

در میان آثار کشف‌شده، یک تیرک چوبی به ارتفاع حدود ۲ متر قرار دارد که آثار قطع درخت و عملیات شکل‌دهی روی آن دیده می‌شود. همچنین چند تخته چوب شکافته‌شده با طولی تا حدود ۱.۳ متر پیدا شده است.

باستان‌شناسان احتمال می‌دهند این قطعات به سازه‌هایی تعلق داشته باشند که شکارچی‌گردآورندگان ساخته بودند؛ مردمانی که حدود ۳۰۰۰ سال پیش از رسیدن نخستین کشاورزان به این بخش از اروپا در منطقه حضور داشتند.

این کشفیات را باستان‌شناسان زیرآبی اداره دولتی مدیریت میراث و باستان‌شناسی زاکسن-آنهالت انجام داده‌اند؛ نهادی که با نام اختصاری آلمانی ال‌دی‌ای (LDA) شناخته می‌شود.

چوبی که تقریباً هیچ‌گاه باقی نمی‌ماند

این چوب‌ها به دوره میان‌سنگی یا عصر حجر میانه تعلق دارند. در آن دوران، ساکنان اروپای مرکزی هنوز در روستاهای دائمی زندگی نمی‌کردند و برای شکار، جمع‌آوری خوراک و ماهیگیری در نقاط مختلف جابه‌جا می‌شدند.

ابزارهای سنگی و استخوان‌های حیوانات مربوط به این دوره نسبتاً زیاد کشف می‌شوند، اما وضعیت چوب کاملاً متفاوت است. چوب معمولاً مدت‌ها پیش از آنکه باستان‌شناسان بتوانند آن را پیدا کنند، می‌پوسد و از بین می‌رود.

هارالد ملر، باستان‌شناس ایالتی، گفت

علاوه بر یافته‌های معمول این دوره مانند ابزارهای سنگی و استخوان‌های حیوانات، غواصان ما توانستند قطعات چوبی بسیار چشمگیری را بیرون بیاورند که نمونه‌های سالم آن از این دوران به‌ندرت باقی مانده است.

ملر گفت

این یافته‌ها نگاه کاملاً تازه‌ای به دوره میان‌سنگی ارائه می‌دهند؛ دوره‌ای که تاکنون آثار ساختمان‌ها در مرکز آلمان عمدتاً فقط از طریق تغییر رنگ خاک شناخته شده بودند.

این تغییرات رنگی در واقع لکه‌های تیره‌تری در خاک هستند که بقایای جای تیرک‌ها، گودال‌ها و اجاق‌های قدیمی را نشان می‌دهند. چنین نشانه‌هایی می‌توانند شکل کلی یک کلبه را مشخص کنند، اما خود چوب سازه‌ها معمولاً مدت‌ها پیش از بین رفته است.

بستر دریاچه‌ای که همچنان پایین می‌رود

بیشتر دریاچه‌ها طی هزاران سال به‌تدریج با رسوبات پر می‌شوند، اما دریاچه آرنتسی روندی متفاوت دارد.

در زیر این دریاچه یک گنبد نمکی قرار گرفته و فرایندهای زمین‌شناختی مرتبط با آن باعث پایین رفتن تدریجی بستر دریاچه شده‌اند. در نتیجه، خط ساحلی باستانی عصر حجر نیز همراه با بستر دریاچه به سمت پایین حرکت کرده است.

به همین دلیل غواصان امروزی می‌توانند بقایای قدیمی را در عمق حدود ۲۰ متری پیدا کنند. تنها لایه‌ای نازک از رسوبات روی آثار قرار گرفته و همین شرایط موجب شده چوب‌ها با کیفیتی استثنایی حفظ شوند.

آب در نقاط دیگری از جهان نیز توانسته چوب‌های باستانی را برای هزاران سال پنهان نگه دارد. در اسکاتلند، یک جزیره سنگی بقایای چوبی ۵۰۰۰ ساله را در زیر آب حفظ کرده بود.

کلبه یا سازه‌ای ناشناخته؟

هنوز مشخص نیست تیرک و تخته‌های کشف‌شده دقیقاً بخشی از چه سازه‌ای بوده‌اند.

مارسل وایس، مدیر این پروژه در اداره ال‌دی‌ای، گفت

اینکه با بقایای کلبه‌ها روبه‌رو هستیم یا سازه‌های چوبی دیگری که تاکنون کاملاً ناشناخته بوده‌اند، موضوع تحقیقات کنونی و مطالعات آینده خواهد بود.

تا امروز، پژوهشگران عمدتاً کشاورزان نخستین را عامل تبدیل زمین‌های طبیعی به چشم‌اندازهای سازمان‌یافته و محل‌های سکونت می‌دانستند. این کشاورزان حدود ۵۵۰۰ سال پیش از میلاد به مرکز آلمان رسیدند و خانه‌های بزرگ چوبی و دائمی ساختند.

وایس گفت

اگر ۱۰۵۰۰ سال پیش ساختمان‌های دائمی یا فضاهای مسکونی با بهره‌برداری گسترده وجود داشته‌اند، یعنی حدود ۳۰۰۰ سال پیش از ورود نخستین کشاورزان و خانه‌های چوبی بزرگ آن‌ها به اروپای مرکزی، این موضوع پیامدهای گسترده‌ای نه‌تنها برای درک ما از شکارچی‌گردآورندگان، بلکه برای شناخت خاستگاه چشم‌اندازهای فرهنگی مدرن خواهد داشت.

با این حال، وایس تنها پژوهشگری نیست که معتقد است شکارچی‌گردآورندگان بیش از آنچه قبلاً تصور می‌شد محیط اطراف خود را تغییر داده‌اند. برای نمونه، گزارش‌های اِرث دات‌کام به تله‌های ماهی عصر حجر اشاره کرده‌اند که نشان می‌دهند انسان‌ها حدود ۷۰۰۰ سال پیش ممکن است ماهی را در دریاچه‌های نزدیک ذخیره و پرورش داده باشند.

دریاچه‌ای سرشار از تاریخ

دریاچه آرنتسی پیش از این نیز آثار تاریخی مهمی را آشکار کرده است. غواصان اداره ال‌دی‌ای طی چندین سال کاوش، بقایای تله‌های ماهی نوسنگی، یک بارج کف‌تخت مربوط به قرون میانه متأخر و یک قایق کنده‌شده از تنه درخت متعلق به اواخر قرون میانه را پیدا کرده‌اند.

غواصان در بهار ۲۰۲۶ محل مربوط به دوره میان‌سنگی را شناسایی کردند. پس از آن، نمونه‌ها و اشیای بیشتری از بستر دریاچه بیرون آورده شد تا ابعاد محوطه و قدمت آن مشخص شود.

در مرحله دوم کاوش، تیم تحقیقاتی با مؤسسه پژوهشی Fraunhofer IOSB-AST در ایلمناو همکاری کرد. یک ربات زیرآبی با استفاده از سونار وضوح‌بالا، اسکن‌هایی از بستر دریاچه انجام داد و شکل خط ساحلی غرق‌شده را ثبت کرد.

موقعیت دقیق هر یافته نیز به پژوهشگران کمک می‌کند محل‌های احتمالی دیگر را شناسایی کرده و برای عملیات غواصی بعدی برنامه‌ریزی کنند.

سون توماس، مسئول عملیات غواصی اداره ال‌دی‌ای در دریاچه، گفت

پشتیبانی از باستان‌شناسی زیرآبی با فناوری‌های پیشرفته‌ای که در مؤسسه فرانهوفر در ایلمناو توسعه یافته‌اند، ارزش بسیار زیادی برای این حوزه دارد.

دریاچه‌های دیگر جهان نیز آثار شگفت‌انگیزی را در زیر آب پنهان کرده‌اند؛ از جمله بقایای یک شهر قرون‌وسطایی که در زیر دریاچه ایسیک‌کول قرقیزستان قرار دارد.

آنچه هنوز مشخص نیست

این یافته‌ها همچنان در مرحله اولیه بررسی قرار دارند. قدمت آثار و احتمال ارتباط آن‌ها با سازه‌های انسانی بر اساس نتایج مقدماتی مطرح شده و هنوز مقاله‌ای داوری‌شده درباره این کشف منتشر نشده است.

اداره ال‌دی‌ای اعلام نکرده چند قطعه چوب فرآوری‌شده از محوطه بیرون آورده یا قدمت هر قطعه دقیقاً با چه روشی تعیین شده است. بنابراین برای مشخص شدن اینکه آیا انسان‌ها ۱۰۵۰۰ سال پیش در سازه‌های دائمی کنار ساحل زندگی می‌کرده‌اند یا نه، تحقیقات بیشتری لازم خواهد بود.

دوره زندگی شامان باد دورنبرگ

این تیرهای چوبی تقریباً به همان دوره‌ای تعلق دارند که یکی از مشهورترین تدفین‌های عصر حجر آلمان به آن مربوط است؛ تدفین شامان باد دورنبرگ، زنی که حدود ۹۰۰۰ سال پیش دفن شده بود. اِرث دات‌کام پیش‌تر نیز درباره این تدفین و اطلاعاتی که درباره آیین‌های ماقبل تاریخ ارائه می‌دهد، گزارش کرده است.

نمایشگاهی ویژه با عنوان شامان به این زن اختصاص یافته که در موزه دولتی پیشاتاریخ در هاله برگزار می‌شود. این نمایشگاه تا ۷ فوریه ۲۰۲۷ ادامه خواهد داشت.

در همین حال، پژوهش‌های دیگری نیز به شناخت شیوه زندگی انسان‌های نخستین در اروپا کمک می‌کنند. یکی از این مطالعات نشان داده است که انسان‌ها حدود ۱۰ هزار سال پیش در ارتفاعات پیرنه زندگی می‌کرده‌اند.

وایس گفت

باستان‌شناسی زیرآبی در دریاچه آرنتسی فرصتی منحصربه‌فرد برای شناخت ریشه‌های جهان مدرن ما فراهم می‌کند.

برای ارزیابی پایداری، امنیت و نگهداری این زیرساخت، راهنمای پشتیبانی شبکه را نیز مطالعه کنید.