راز آلودگی مرگبار دریاچه‌های تمدن مایا فاش شد

پژوهشی تازه نشان می‌دهد تمدن باستانی مایا به دلیل استفاده گسترده از رنگ قرمز، ناخواسته دریاچه‌ها و منابع آبی خود را با جیوه آلوده کرده بود. بررسی نمونه‌های رسوبی در مکزیک نشان داده که میزان این فلز سمی در برخی مناطق به‌شدت افزایش یافته بود.

عامل اصلی این آلودگی، شنگرف بود؛ ماده‌ای معدنی با رنگ قرمز درخشان که از سولفید جیوه تشکیل شده و برای تولید رنگدانه سرخ یا ورمیلیون کاربرد داشت. رواناب ناشی از رنگ‌های حاوی این ماده وارد منابع آبی می‌شد و باکتری‌های بی‌هوازی موجود در رسوبات دریاچه‌ها، ترکیبات جیوه را به متیل‌جیوه بسیار سمی تبدیل می‌کردند. این ماده به‌مرور در زنجیره غذایی تجمع می‌یابد و غلظت آن در موجودات زنده افزایش پیدا می‌کند.

تمدن باستانی مایا در مناطقی از جنوب مکزیک و آمریکای مرکزی شکل گرفته بود و نوادگان این تمدن همچنان در این مناطق زندگی می‌کنند. مایاها علاقه زیادی به رنگ قرمز داشتند و تقریباً تمام محیط زندگی خود را با این رنگ تزئین می‌کردند. باستان‌شناسان آثار متعددی از جمله مجسمه‌ها، بناهای یادبود، دیوارها، میدان‌ها، ظروف سفالی و حتی اجساد افرادی که برای مراسم تدفین آماده می‌شدند، کشف کرده‌اند که با رنگ قرمز پوشیده شده بودند.

شنگرف یکی از رنگدانه‌های رایج در نقاشی‌های مایاها به شمار می‌رفت. آن‌ها همچنین از اُخرای قرمز استفاده می‌کردند که رنگ خود را از یک ماده معدنی غیرسمی به نام هماتیت می‌گیرد.

متیو واترز، نویسنده اصلی پژوهش و دیرینه‌دریاچه‌شناس دانشگاه آبرن در ایالت آلاباما، توضیح داد که علاقه شدید مایاها به رنگ قرمز که برای آن‌ها نماد خورشید، خون و زندگی به شمار می‌رفت، در نهایت به یک فاجعه زیست‌محیطی انجامید؛ زیرا ترکیبات جیوه موجود در رنگ‌ها وارد آب‌های اطراف شهرهای آن‌ها شد.

واترز در گفت‌وگو با لایو ساینس گفت

آن‌ها احتمالاً متوجه تغییر غیرعادی رنگ آب و کاهش بهره‌وری منابع آبی شده بودند؛ برای مثال، تعداد ماهی‌هایی که می‌توانستند به‌عنوان منبع پروتئین مصرف کنند، کاهش پیدا کرده بود.

مایاها وابستگی زیادی به منابع آب شیرین و ماهیگیری در این آب‌ها داشتند و صدف‌های آب شیرین نیز بخشی از منابع غذایی آن‌ها را تشکیل می‌دادند.

مطالعات پیشین شواهدی از غلظت بالای جیوه در ارتفاعات جنوبی و مناطق پست مرکزی و جنوبی قلمرو مایاها پیدا کرده بودند، اما میزان آلودگی این فلز سمی در شبه‌جزیره یوکاتان مکزیک هنوز به‌طور کامل بررسی نشده بود.

برای پاسخ به این پرسش، واترز و همکارانش میزان جیوه موجود در رسوبات متعلق به دوران مایاها را در منطقه یوکاتان بررسی کردند. نتایج، شواهد گسترده‌ای از آلودگی جیوه را نشان دادند که احتمالاً منشأ اصلی آن استفاده از رنگ‌های حاوی شنگرف بود. این یافته‌ها در چهارم نوامبر در نشریه علمی ساینس ادوَنسز منتشر شدند.

واترز درباره نتایج به‌دست‌آمده گفت

تصور نمی‌کردیم مایاها از این ماده معدنی در چنین حجم گسترده‌ای استفاده کرده باشند.

آلودگی شدید منابع آبی مایاها

این پژوهش وجود مقادیر بسیار بالای جیوه را در مغزه‌های رسوبی دو محوطه متعلق به دوران مایاها نشان داد. نخستین منطقه، دریاچه کوبا بود؛ دریاچه‌ای کم‌عمق که در نزدیکی شهر باستانی کوبا قرار داشت. دومین منطقه نیز سنوته اکس‌کاچ یا اکس‌کانچه نام داشت؛ گودالی طبیعی و پر از آب در کنار شهری ویران در دل جنگل که تاکنون بخش اندکی از آن مورد کاوش باستان‌شناسان قرار گرفته است.

مغزه‌های رسوبی، ترکیبات خاک و آب این مناطق را در بازه‌ای بیش از ۲۰۰۰ سال ثبت کرده‌اند. بررسی‌ها نشان داد دوره‌های افزایش آلودگی جیوه با چندین مقطع از دوران پیشاکلاسیک و کلاسیک تمدن مایا، یعنی حدود سال‌های ۴۰ تا ۸۲۰ میلادی، هم‌زمان بوده‌اند.

متیو واترز توضیح داد که آژانس حفاظت از محیط زیست آمریکا، نوشیدن آبی با غلظت جیوه بیش از ۲ قسمت در میلیارد را ناایمن می‌داند. همچنین حد رسمی غلظت جیوه در ماهی‌ها، که این فلز به‌مرور در بدن آن‌ها تجمع پیدا می‌کند، یک قسمت در میلیون تعیین شده است. هر نمونه ماهی که میزان جیوه آن از این حد فراتر برود، ممکن است از سوی مقام‌های مسئول توقیف شود.

مسمومیت شدید در انسان زمانی رخ می‌دهد که غلظت جیوه در خون به حدود ۱۰۰ قسمت در میلیارد برسد. این وضعیت ممکن است در اثر نوشیدن آب آلوده یا مصرف جانوران دریایی آلوده مانند ماهی ایجاد شود.

مسمومیت با جیوه می‌تواند پیامدهای خطرناکی برای سلامت انسان داشته باشد؛ از جمله آسیب دائمی به ریه‌ها، صدمات مغزی و حتی مرگ.

رنگ قرمز تند مجسمه کینیش آهاو، خدای خورشید مایاها، نمونه دیگری از علاقه این تمدن به رنگدانه‌های حاوی جیوه به شمار می‌رود. این اثر که قدمت آن به فاصله قرن ششم تا نهم میلادی بازمی‌گردد، اکنون در موزه ملی مردم‌شناسی مکزیک نگهداری می‌شود.

بررسی‌های گروه پژوهشی نشان داد آلوده‌ترین بخش‌های مغزه‌های رسوبی شبه‌جزیره یوکاتان، غلظت جیوه‌ای معادل ۲.۳ قسمت در میلیون داشته‌اند؛ رقمی بسیار بالاتر از حدهای ایمن امروزی.

واترز درباره مدت‌زمان تداوم این آلودگی گفت

این شرایط برای چندین دهه ادامه داشته و در یکی از مناطق، حتی چندین قرن طول کشیده است.

پژوهشگران سپس نمونه‌های رسوبی را از نظر نشانه‌های تخریب محیط زیست ناشی از مسمومیت با جیوه بررسی کردند. آن‌ها متوجه شدند که در این نمونه‌ها تقریباً هیچ فسیل کوچکی از صدف‌های آب شیرین وجود ندارد؛ موضوعی که نشان می‌دهد غلظت بالای جیوه احتمالاً باعث نابودی جانداران آبزی شده بود.

همچنین آثار بسیار کمی از شکوفایی جلبک‌ها در رسوبات مشاهده شد؛ پدیده‌ای که در شرایط عادی باید به‌دفعات در این محیط‌ها رخ می‌داد. به گفته واترز، احتمالاً جلبک‌ها به دلیل آلودگی آب و شرایط نامناسب مواد مغذی قادر به ادامه حیات نبودند.

آیا آلودگی جیوه در فروپاشی تمدن مایا نقش داشت؟

دلیل فروپاشی تمدن مایا در قرن‌های هشتم و نهم میلادی همچنان موضوع بحث میان پژوهشگران است. یکی از فرضیه‌های اصلی، اختلال در تأمین مواد غذایی بر اثر خشکسالی‌های طولانی‌مدت محسوب می‌شود.

واترز توضیح داد که اگرچه میزان جیوه در دوران پیشاکلاسیک و کلاسیک بالا بود، اما در بسیاری از مناطق، آثار تخریب زیست‌محیطی ناشی از این آلودگی صدها سال پیش از فروپاشی تمدن مایا رو به کاهش گذاشته بود. با وجود این، آلودگی جیوه همچنان می‌توانسته یکی از عوامل مؤثر در تضعیف این تمدن باشد.

شنگرف به‌طور طبیعی در شبه‌جزیره یوکاتان وجود ندارد؛ بنابراین مایاها ناچار بودند این ماده معدنی را از مناطق دیگر وارد کنند. پژوهشگران احتمال می‌دهند بخش زیادی از این محموله‌ها از منطقه‌ای وارد شده باشند که امروزه در کشور هندوراس قرار دارد.

به نظر می‌رسد واردات شنگرف سرانجام به منطقه دریاچه کوبا متوقف شده باشد. بر اساس نمونه‌های رسوبی، میزان آلودگی جیوه در این دریاچه تا حدود سال ۵۲۰ میلادی به سطح پس‌زمینه‌ای نزدیک به ۲۰ قسمت در میلیارد کاهش یافت.

با این حال، بررسی رسوبات سنوته اکس‌کاچ نشان داد که آلودگی جیوه در این منطقه تا زمان فروپاشی تمدن مایا همچنان ادامه داشته است.

برای ارزیابی پایداری، امنیت و نگهداری این زیرساخت، راهنمای پشتیبانی شبکه را نیز مطالعه کنید.