سرپرست تیم مهندسی AI همکاران سیستم: هوش مصنوعی فرهنگ Open Source را تغییر داده است

آرین ابراهیم‌پور، سرپرست تیم مهندسی هوش مصنوعی همکاران سیستم، در کارگاهی با عنوان «نجات Open Source در دنیای بعد از AI» در رویداد «باهم ۱۴۰۵» روایتی از یکی از بزرگ‌ترین نبردهای تاریخ نرم‌افزار ارائه کرد؛ نبردی که Open Source از آن پیروز بیرون آمد، اما حالا به دلیل توسعه هوش مصنوعی در موقعیتی خطرناک قرار گرفته است.

گسترش ابزارهای هوش مصنوعی، شیوه توسعه نرم‌افزار را تغییر داده است؛ تغییری که در کنار فرصت‌های تازه، پرسش‌هایی درباره آینده پروژه‌های Open Source و ادامه مشارکت توسعه‌دهندگان در این پروژه‌ها ایجاد می‌کند. آرین ابراهیم‌پور در این کارگاه اشاره کرد که هیچ‌کس منکر فرصت‌هایی که Agentic AI برای ما ایجاد کرده نیست، اما مسئله‌ای هم هست که در مواجهه با Open Source باید بیش از گذشته مراقب آن باشیم.

وقتی سرگرمی برنامه‌نویسان به زیرساخت جهان تبدیل شد

سرپرست تیم مهندسی هوش مصنوعی همکاران سیستم روایتش را از سال ۱۹۷۶ آغاز کرد؛ زمانی که نرم‌افزار Altair BASIC میان علاقه‌مندان کامپیوتر دست‌به‌دست می‌شد. بیل گیتس در نامه‌ای سرگشاده خطاب به علاقه‌مندان کامپیوتر، که در خبرنامه Homebrew Computer Club منتشر شد، آن‌ها را به سرقت نرم‌افزار متهم کرد. به گفته ابراهیم‌پور، پیام اصلی گیتس این بود که نرم‌افزار بدون پرداخت هزینه و نگاه حرفه‌ای، امکان رشد نخواهد داشت.

ابراهیم‌پور با اشاره به پیام معروف لینوس توروالدز در سال ۱۹۹۱، یادآوری کرد که کرنلی که او در ۲۱ سالگی و «در حد یک سرگرمی» آغاز کرد، امروز در گوشی‌ها و سرورهای سراسر جهان اجرا می‌شود؛ همان کرنلی که در کنار ابزارهای گنو، سیستم‌عامل گنو/لینوکس را شکل داد.

از تهدید تا پیروزی؛ داستان سلطه Open Source بر دنیای فناوری

به گفته ابراهیم‌پور، سال ۱۹۹۸ نقطه عطفی در تاریخ Open Source بود؛ در این سال Netscape اعلام کرد کد منبع مرورگرش را منتشر می‌کند و مدت کوتاهی بعد اصطلاح Open Source شکل گرفت.

او یادآوری کرد که Microsoft، که مدیرعاملش استیو بالمر در سال ۲۰۰۱ لینوکس را «سرطان» خوانده بود، در سال ۲۰۱۴ از علاقه خود به آن گفت و در سال ۲۰۱۸ GitHub را خرید. به باور ابراهیم‌پور، این تغییر نشانه پیروزی Open Source است؛ امروز ۹۷ درصد کدبیس‌های جهان از اجزای Open Source استفاده می‌کنند. بر اساس پژوهش مدرسه کسب‌وکار هاروارد، بازسازی نرم‌افزارهای Open Source پرکاربرد حدود ۴.۱۵ میلیارد دلار هزینه دارد، اما اگر این نرم‌افزارها وجود نداشتند، شرکت‌ها باید حدود ۸.۸ تریلیون دلار خرج می‌کردند تا خودشان آن‌ها را بسازند.

بحران پایداری Open Source؛ از کمبود بودجه تا نفوذ مهاجمان

اما پرسش اصلی ابراهیم‌پور این بود که آیا این پیروزی پایدار می‌ماند؟ او برای پاسخ به سراغ اتفاق Heartbleed رفت؛ باگ امنیتی سال ۲۰۱۴ در پروژه OpenSSL که به مهاجم اجازه می‌داد بخش‌هایی از حافظه سرورها را بخواند. نکته‌ای که او بر آن تأکید کرد، وضعیت خود پروژه بود: OpenSSL که بخشی از زیرساخت کل اینترنت بر آن بنا شده بود، تنها یک Maintainer تمام‌وقت داشت.

نمونه دوم، ماجرای پکیج XZ بود. نگهدارنده این ابزار پرکاربرد فشرده‌سازی در لینوکس، خسته از فشار روانی کار، اعلام کرد که پروژه به نیروی تازه نیاز دارد. داوطلبی پیدا شد، چند باگ را رفع کرد و به‌تدریج نگهدارنده پروژه شد؛ تا اینکه در سال ۲۰۲۴ یکی از مهندسان مایکروسافت متوجه تأخیر غیرعادی در اتصال SSH شد و دریافت که نگهدارنده جدید یک در پشتی (Backdoor) در پروژه کار گذاشته است؛ در پشتی‌ای که پیش از رسیدن به نسخه‌های پایدار توزیع‌های اصلی لینوکس کشف شد.

ابراهیم‌پور از این دو نمونه نتیجه گرفت که وقتی از مسئولان Open Source قدردانی نمی‌شود، درآمدی ندارند و همیشه زیر فشارند، مهاجم لازم نیست کار خاصی بکند؛ کافی است صبر کند تا نگهبان قلعه به خواب برود. به تعبیر او، قلعه Open Source برای فرو ریختن نیازی به حمله دشمن ندارد؛ کافی است نگهبانانش آن را ترک کنند.

وقتی AI فرهنگ همکاری در Open Source را تغییر می‌دهد

سرپرست تیم مهندسی هوش مصنوعی همکاران سیستم در ادامه این کارگاه اشاره کرد که سخنانش علیه هوش مصنوعی نیست و این فناوری می‌تواند به Open Source هم کمک زیادی کند. با این حال به باور او، ظهور سریع هوش مصنوعی و ایجنت‌ها یک «شیفت فرهنگی» پدید آورده که اگر به آن بی‌توجه بمانیم، می‌تواند دنیای Open Source را از هم بپاشد. نگهدارنده‌هایی که سال‌ها بدون پاداش از پروژه‌ها محافظت کردند، حالا با پیام‌هایی روبه‌رو می‌شوند که می‌گویند کل کارشان را می‌توان در یک روز با هوش مصنوعی ساخت.

به گفته او، نگهدارنده‌ها امروز از خود می‌پرسند چرا باید روی پروژه‌ای خلاقانه کار کنند، وقتی کسی می‌تواند در یک روز با هوش مصنوعی نسخه مشابهش را بسازد و به اسم خودش جلو ببرد. نتیجه این روند، تکه‌تکه شدن پروژه‌هاست؛ در حالی که پیش‌تر آدم‌های زیادی دور یک پروژه جمع می‌شدند تا آن را به بلوغ برسانند.

از رقابت تا قدردانی؛ روایتی از فرهنگ Open Source

ابراهیم‌پور توضیح داد که تیم هوش مصنوعی همکاران سیستم پس از بررسی ابزارهای Open Source، پروژه SG CocoIndex را برای ایندکس و جست‌وجوی کدها توسعه داد و در GitHub منتشر کرد. چند روز بعد، متوجه شد برخی قابلیت‌های مشابه در نسخه سازمانی CocoIndex Code ارائه شده‌اند؛ موضوعی که او را با این پرسش روبه‌رو کرد که آیا کارشان، با وجود قانونی بودن، از نظر اخلاقی هم درست بوده است.

به گفته او، خالق CocoIndex روز بعد به پروژه همکاران سیستم در GitHub ستاره داد؛ واکنشی که ابراهیم‌پور آن را نشانه اهمیت آزادی و احترام به کار دیگران در فرهنگ Open Source دانست.

چطور از Open Source و Maintainerها حمایت کنیم؟

ابراهیم‌پور با تأکید بر اینکه راه‌حل جادویی برای این مسئله وجود ندارد، به مسئولیت افراد در قبال Open Source و Maintainerهای آن پرداخت و موضع درست در برابر آن‌ها را نام برد

• در صورتی که امکان پرداخت وجود نداشته باشد، می‌توان با مشارکت در Open Source جبران کرد.
• بودجه عمومی؛ مسیری که کشورهایی مانند فرانسه و آلمان در پیش گرفته‌اند.
• مطالبه از شرکت‌های هوش مصنوعی که مدل‌هایشان را با همین کدها آموزش می‌دهند تا از پروژه‌های Open Source مهم حمایت کنند.
• مدل‌های کسب‌وکاری مانند Open Core، که GitLab و Grafana نمونه‌های آن‌اند، و لایسنس‌هایی مانند BSL که کد را در دسترس قرار می‌دهند و پس از چند سال آن را به لایسنس Open Source تبدیل می‌کنند.
• کردیت دادن به پروژه‌هایی که از آن‌ها الهام گرفته‌ایم، حتی اگر مستقیماً از آن‌ها استفاده نکنیم.

برای ارزیابی پایداری، امنیت و نگهداری این زیرساخت، راهنمای پشتیبانی شبکه را نیز مطالعه کنید.