۱٫۲ میلیون «گلوله» که در مدار زمین سرگردان‌اند

اطراف زمین فقط میزبان ماهواره‌هایی نیست که برای ارتباطات، مسیریابی و پیش‌بینی آب‌وهوا به کار می‌روند؛ میلیون‌ها قطعه‌ی کوچک و بزرگ از بقایای فضاپیماها و موشک‌ها نیز با سرعتی سرسام‌آور در مدار سیاره حرکت می‌کنند.

گزارش سال ۲۰۲۵ آژانس فضایی اروپا(ESA) نشان می‌دهد بیش از ۱٫۲ میلیون قطعه زباله‌ی فضایی با اندازه‌ی بزرگ‌تر از یک سانتی‌متر در مدار زمین وجود دارد؛ قطعاتی که برخوردشان با ماهواره‌ها می‌تواند خسارت‌های جدی یا حتی نابودی کامل آن‌ها را به‌دنبال داشته باشد.

آمار در نگاه اول شاید عجیب به‌نظر برسد؛ اما مشکل فقط تعداد زباله‌ها نیست؛ سرعت بسیار زیاد حرکت آن‌ها باعث می‌شود حتی قطعاتی به‌اندازه‌ی یک گلوله‌ی کوچک هم خطرناک باشند. در مدار زمین، برخورد دو جسم می‌تواند با سرعتی چندین کیلومتر بر ثانیه رخ دهد؛ بنابراین تکه‌ای کوچک از فلز یا بدنه‌ی یک ماهواره‌ی قدیمی ممکن است انرژی کافی برای آسیب‌زدن به تجهیزات حساس فضایی داشته باشد.

زباله‌ی فضایی به هر جسم ساخته‌ی دست بشر گفته می‌شود که دیگر کاربردی ندارد؛ اما همچنان در مدار زمین باقی مانده است. ماهواره‌های ازکارافتاده، بخش‌های جداشده از موشک‌های حامل و قطعات حاصل از انفجار یا برخورد فضاپیماها در این دسته قرار می‌گیرند.

براساس گزارش آژانس فضایی اروپا که داده‌های آن تا پایان سال ۲۰۲۴ را پوشش می‌دهد، شبکه‌های رصد فضایی حدود ۴۰ هزار شیء را در مدار زمین شناسایی و دنبال می‌کنند که نزدیک به ۱۱ هزار مورد از آن‌ها محموله‌های فعال، ازجمله ماهواره‌ها، هستند.

همه‌ی قطعات به‌اندازه‌ای بزرگ نیستند که بتوان آن‌ها را از زمین ردیابی کرد. برآوردهای آماری ESA از وجود بیش از ۱٫۲ میلیون قطعه‌ی بزرگ‌تر از یک سانتی‌متر و بیش از ۵۰ هزار قطعه‌ی بزرگ‌تر از ۱۰ سانتی‌متر خبر می‌دهند.

بخش زیادی از این زباله‌ها در مدار پایین زمین قرار دارند؛ محدوده‌ای که ماهواره‌های تصویربرداریایستگاه فضایی بین‌المللیو بسیاری از ماهواره‌های ارتباطی در آن فعالیت می‌کنند. در ارتفاع حدود ۵۵۰ کیلومتری، تعداد زباله‌های فضایی خطرناک به همان مرتبه‌ی بزرگی تعداد ماهواره‌های فعال رسیده است. افزایش تعداد ماهواره‌های منظومه‌ای نیز این محدوده را شلوغ‌تر کرده و احتمال برخورد را بالا برده است.

یکی از نگران‌کننده‌ترین ویژگی‌های زباله‌های فضایی این است که برخورد آن‌ها می‌تواند قطعات بیشتری تولید کند. برای مثال، اگر یک ماهواره‌ی ازکارافتاده با قطعه‌ای دیگر برخورد کند، ممکن است به صدها یا هزاران تکه تبدیل شود. هرکدام از این قطعات نیز می‌توانند با ماهواره‌های دیگر برخورد کنند و زنجیره‌ای از برخوردهای متوالی را به راه بیندازند.

دانشمندان این سناریو را «سندرم کسلر» می‌نامند؛ وضعیتی که در آن برخوردها و انفجارهای پی‌درپی، تعداد زباله‌های فضایی را آن‌قدر افزایش می‌دهند که استفاده از برخی مدارهای زمین دشوار یا حتی غیرممکن می‌شود.

براساس ارزیابی ESA، حتی اگر از همین امروز هیچ موشک یا ماهواره‌ی جدیدی به فضا پرتاب نشود، تعداد زباله‌ها همچنان می‌تواند افزایش پیدا کند؛ چون قطعات ناشی از برخوردها سریع‌تر از آنچه زباله‌ها به‌طور طبیعی وارد جو و نابود می‌شوند، به جمعیت موجود اضافه می‌شوند.

سال ۲۰۲۴ نیز چند رویداد بزرگ و چندین رویداد کوچک‌ترِ متلاشی‌شدن اجسام فضایی ثبت شد که در مجموع بیش از ۳ هزار شیء قابل‌ردیابی جدید به مدار زمین اضافه کردند. برای کاهش چنین اتفاقاتی، ماهواره‌ها و موشک‌ها باید در پایان عمر مأموریت خود به‌گونه‌ای ایمن‌سازی شوند که سوخت و انرژی ذخیره‌شده در باتری‌هایشان باعث انفجار نشود. همچنین خارج‌کردن ماهواره‌های ازکارافتاده از مدارهای شلوغ اهمیت زیادی دارد.

آژانس فضایی اروپا می‌گوید با وجود پیشرفت در رعایت دستورالعمل‌های کاهش زباله، اقدامات فعلی برای متوقف‌کردن رشد این پدیده کافی نیست. این سازمان به‌دنبال سخت‌گیرانه‌ترکردن استانداردها و توسعه‌ی فناوری‌هایی برای خارج‌کردن زباله‌های موجود از مدار است؛ ازجمله مأموریت‌هایی مانند کلیر‌اسپیس-۱ که با هدف آزمایش فناوری جمع‌آوری زباله‌ی فضایی توسعه پیدا می‌کند.

در نهایت، مدار زمین برخلاف تصور رایج فضایی بی‌انتها و نامحدود برای استفاده نیست. هر ماهواره‌ی جدید، هر موشک و هر قطعه‌ی رهاشده می‌تواند بر ایمنی دیگر مأموریت‌ها تأثیر بگذارد. اگر مدیریت زباله‌های فضایی جدی گرفته نشود، ممکن است روزی بخش‌هایی از مدار زمین به‌دلیل خطر برخوردهای پی‌درپی دیگر برای فعالیت ماهواره‌ها و حتی مأموریت‌های انسانی مناسب نباشند.