پرسروصدا، رنگارنگ و در معرض خطر؛ نگاهی به زندگی طوطی‌های دالان‌ساز آرژانتین

در سواحل آرژانتین، هزاران طوطی رنگارنگ در دل صخره‌هایی به طول ۲۱ کیلومتر زندگی می‌کنند. این منطقه میزبان بزرگ‌ترین کلونی طوطی‌های دالان‌ساز در جهان است؛ پرندگانی که با وجود دهه‌ها تلاش برای حفاظت از آن‌ها، همچنان با تهدیدهایی مانند تخریب زیستگاه، خشکسالی و فعالیت‌های انسانی روبه‌رو هستند.

طوطی‌های دالان‌ساز (Cyanoliseus patagonus)هر سال برای تولیدمثل به منطقه‌ی پاتاگونیا در آرژانتین مهاجرت می‌کنند. این پرندگان با سر سبز زیتونی، بال‌های آبی‌رنگ و شکم زرد و قرمز، لانه‌های خود را درون دیواره‌های ماسه‌سنگی مشرف به اقیانوس اطلس حفر می‌کنند.

طوطی‌های دالان‌ساز می‌توانند تونل‌هایی به عمق سه متر در دل صخره‌ها حفر کنند. مائوریسیو فایلا، زیست‌شناسی که از سال ۲۰۰۱ در پروژه‌ی حفاظت از این پرندگان مشارکت داردمی‌گویدطوطی‌ها لانه‌های خود را تمیز نگه می‌دارند و حتی جوجه‌های بزرگ‌تر نیز در گسترش تونل‌ها به والدین کمک می‌کنند.

بزرگ‌ترین کلونی گونه در نزدیکی شهر ال‌کندور، در شمال شرقی پاتاگونیا قرار دارد و حدود ۷۱ درصد از جمعیت زادآور طوطی‌های دالان‌ساز را در خود جای داده است. این پرندگان زمانی در بخش‌های وسیعی از آرژانتین و شیلی زندگی می‌کردند، اما از اواسط قرن نوزدهم، تخریب زیستگاه‌ها، زنده‌گیری برای فروش به‌عنوان حیوان خانگی و کشتار به‌دلیل آسیب احتمالی به محصولات کشاورزی، جمعیتشان را کاهش داد.

پژوهش درباره‌ی کلونی ال‌کندور از سال ۱۹۹۸ به سرپرستی خوان ماسلو و پترا کویلفلدت، زوج زیست‌شناس دانشگاه گیسن آلمان، آغاز شد. این دو پژوهشگر نزدیک به سه دهه تغییرات جمعیت، رفتارهای تولیدمثلی و وضعیت زیستگاه طوطی‌ها را بررسی کرده‌اند.

طوطی‌های دالان‌ساز روابط خانوادگی پیچیده‌ای دارند. آن‌ها معمولاً یک جفت برای تمام عمر انتخاب می‌کنند و در پرورش جوجه‌ها همکاری دارند. جوجه‌های بزرگ‌تر نیز گاهی در تغذیه‌ی خواهران و برادران کوچک‌تر خود مشارکت می‌کنند.

پژوهشگران در سال‌های ابتدایی برای بررسی لانه‌ها مجبور بودند هنگام جزر دریا خود را به پای صخره‌ها برسانند و از آن‌ها بالا بروند. بعدها دوربین‌های ویدئویی امکان نظارت از راه دور را فراهم کردند و امروزه سامانه‌های هوش مصنوعی به دانشمندان کمک می‌کنند تعداد پرندگان را در تصاویر سریع‌تر و دقیق‌تر بشمارند.

نتایج پژوهش‌های بلندمدت نشان می‌دهد که جمعیت طوطی‌های ال‌کندور در طول سال‌ها تغییرات چشمگیری داشته است. در اوایل دهه‌ی ۲۰۰۰، خشکسالی شدید ناشی از پدیده‌ی اقلیمی لانینا، منابع غذایی پرندگان را کاهش داد. براساس پژوهشی در سال ۲۰۲۴، تعداد لانه‌های فعال از ۳۷٬۵۳۱ مورد در سال ۲۰۰۱ به ۲۱٬۸۸۳ مورد در سال ۲۰۰۵ رسید، یعنی حدود ۴۲ درصد کاهش یافت.

بااین‌حال، جمعیت پرندگان به‌تدریج بازیابی شد. در سال ۲۰۱۹، پژوهشگران ۴۰٬۶۷۱ لانه‌ی فعال ثبت کردند که بیشترین تعداد در طول دوره‌ی مطالعه بود. گستره‌ی کلونی نیز از ۹ کیلومتر به ۱۸٫۱ کیلومتر افزایش یافت.

بررسی‌ها همچنین نشان داد که پرتراکم‌ترین بخش کلونی حدود پنج کیلومتر به سمت غرب جابه‌جا شده است. دانشمندان احتمال می‌دهند که ساخت‌وساز، ایجاد پارکینگ، فعالیت‌های پاراگلایدرسواری و زنده‌گیری غیرقانونی پرندگان، آن‌ها را به مهاجرت به بخش‌های آرام‌تر صخره‌ها وادار کرده باشد.

نتایج پژوهش‌های طولانی‌مدت سرانجام در سال ۲۰۲۴ به تأسیس رسمی منطقه‌ای حفاظت‌شده در ال‌کندور منجر شد. این اقدام با همکاری دانشمندان، سازمان‌های مردم‌نهاد، ساکنان محلی و مسئولان منطقه و پس از موافقت شورای شهر ویدما انجام گرفت.

اما با گذشت دو سال، هنوز برنامه‌ی مدیریتی مشخصی برای حفاظت از منطقه اجرا نشده است. دانشمندان هشدار می‌دهند که فرسایش صخره‌ها، به‌ویژه در بخش شرقی کلونی، می‌تواند باعث رانش زمین و تخریب شمار زیادی از لانه‌ها شود.

ازبین‌رفتن پوشش گیاهی همچنین باعث شده است پرندگان برای یافتن سرپناه به شهرها و زمین‌های کشاورزی پناه ببرند؛ اتفاقی که به افزایش درگیری میان طوطی‌ها و کشاورزان محلی منجر شده است.

با وجود تهدیدهای متعدد، دانشمندان همچنان به آینده‌ی این پرندگان امیدوارند. مشارکت ساکنان محلی در حفاظت از کلونی یکی از مهم‌ترین دلایل این امیدواری است. ماسلو طوطی‌های دالان‌ساز را «نگهبانان ال‌کندور» می‌نامد و باور دارد که حفاظت از صخره‌ها و جنگل‌های اطراف برای ادامه‌ی حیات آن‌ها ضروری است.

فایلا نیز تأکید می‌کند که نجات این پرندگان به معنای حفظ کلونی منحصربه‌فردی است که نمونه‌ی مشابهی در جهان ندارد.