آیا دانشمندان بالاخره راهی برای نجات موز از نابودی پیدا کرده‌اند؟

موز یکی از پرمصرف‌ترین میوه‌های جهان است، اما تغییرات اقلیمی و گسترش بیماری‌های گیاهی، آینده‌ی آن را تهدید می‌کنند. اکنون دانشمندان با دستیابی به روشی تازه برای اصلاح نژاد موز امیدوارند بتوانند گونه‌هایی مقاوم‌تر تولید و از نابودی گسترده‌ی این محصول جلوگیری کنند.

پژوهشگران در هلند با دستیابی به روشی تازه برای اصلاح نژاد موز، گام مهمی در مقابله با بیماری‌هایی برداشته‌اند که تولید این میوه را در سراسر جهان تهدید می‌کنند. پروژه‌ی تحقیقاتی یلووِی که در سال ۲۰۲۰ در هلند با همکاری شرکت تولیدکننده‌ی موز چیکیتا و شرکت زیست‌فناوری کشاورزی کی‌جین راه‌اندازی شد، موفق به تولید نوعی موز کاوندیش کاملاً بارور به نام یلودیش شده است.

هدف نهایی، پرورش موزهایی است که ضمن حفظ طعم و ویژگی‌های تجاری کاوندیش، در برابر بیماری‌های خطرناکی مانند پاناما و سیگاتوکای سیاه مقاومت بیشتری داشته باشند. این گروه امیدوار است تا سال ۲۰۳۰ دست‌کم یک گونه‌ی تجاری جدید را به‌صورت محدود در اختیار شرکای خود قرار دهد.

سالانه حدود ۱۳۹ میلیون تن موز در جهان تولید می‌شود. با وجود بیش از هزار نوع موز، بخش بزرگی از بازار جهانی در اختیار گونه‌ی کاوندیش قرار دارد؛ همان موز زردرنگی که بیشتر مردم با آن آشنا هستند.

به‌گزارشگاردینکاوندیش از دهه‌ی ۱۹۵۰ به‌تدریج جایگزین گونه‌ی گروس میشل شد که بیماری پاناما تولید تجاری آن را به‌شدت کاهش داده بود. اکنون خود کاوندیش نیز با تهدید سویه‌ای از همین بیماری به نام «نژاد گرمسیری ۴» یا TR4 روبه‌رو شده است.

به‌گفته‌ی خوزه دِ وگا، متخصص ژنومیک گیاهی در مؤسسه‌ی ارلهام انگلستان، این بیماری از جنوب‌شرق آسیا به استرالیا، آفریقا، خاورمیانه و آمریکای لاتین گسترش یافته است. او می‌گوید انتشار گزارش‌هایی از شیوع بیماری در اکوادور، بزرگ‌ترین صادرکننده‌ی موز جهان در دسامبر ۲۰۲۵، نگرانی‌ها را بیشتر کرده است.

مشکل اصلی کاوندیش، تنوع ژنتیکی بسیار کم آن است. این گیاه سه مجموعه کروموزوم دارد و معمولاً نابارور است. به همین دلیل، کشاورزان گیاهان جدید را از طریق پاجوش تکثیر می‌کنند و موزهای تولیدشده از نظر ژنتیکی تقریباً یکسان هستند. این ویژگی باعث یکنواختی محصول می‌شود، اما درعین‌حال، گیاهان را در برابر بیماری‌های مشابه آسیب‌پذیر می‌کند.

پژوهشگران تاکنون روش‌های مختلفی را برای مقاوم‌سازی موز آزمایش کرده‌اند. در استرالیا، گروهی از دانشگاه فناوری کوئینزلند با انتقال ژنی از موز وحشی به کاوندیش، نوعی موز اصلاح‌شده‌ی ژنتیکی به نام QCAV-4 تولید کرده‌اند که در برابر بیماری TR4 مقاوم است. این موز مجوز مصرف انسانی را در استرالیا و نیوزیلند دریافت کرده و به‌گفته‌ی پژوهشگران، طعمی مشابه موز معمولی دارد.

گروه دیگری به سرپرستی خوزه دِ وگا روی ویرایش ژن‌های کاوندیش کار می‌کند. آن‌ها می‌خواهند با شناسایی ژن‌های مقاومت در گونه‌های دیگر موز، ژن‌های موجود در کاوندیش را به‌گونه‌ای تغییر دهند که مقاومت گیاه افزایش یابد، بدون اینکه ویژگی‌های اصلی آن از بین برود.

بااین‌حال، پیتر استدمن، مدیر پایداری شرکت چیکیتا، معتقد است که اصلاح مداوم کاوندیش مشکل اصلی را برطرف نمی‌کند؛ زیرا همچنان کشت گسترده‌ی یک گونه با تنوع ژنتیکی محدود ادامه پیدا می‌کند.

دستاورد تازه‌ی یلووی می‌تواند راه‌حل متفاوتی ارائه دهد. پژوهشگران این مجموعه با استفاده از روش‌های غیرتراریخته، نوعی کاوندیش کاملاً بارور به نام یلودیش تولید کرده‌اند.

بارورشدن کاوندیش به این معنا است که دانشمندان می‌توانند آن را با گونه‌های دیگر موز تلاقی دهند و نسل‌های جدیدی با ویژگی‌های ژنتیکی متنوع به وجود آورند. از میان این گیاهان می‌توان نمونه‌هایی را انتخاب کرد که در برابر بیماری‌ها مقاوم باشند و محصول مناسبی تولید کنند.

البته هنوز جزئیات روش تولید یلودیش و تعداد کروموزوم‌های آن منتشر نشده است. به همین دلیل، پژوهشگران مستقل نمی‌توانند درباره‌ی تمام جنبه‌های این دستاورد قضاوت کنند.

جیمز دیل، استاد دانشگاه فناوری کوئینزلند نیز هشدار می‌دهد که موزهای حاصل از تلاقی ممکن است از نظر طعم، شکل و اندازه با کاوندیش تفاوت زیادی داشته باشند. بنابراین، گونه‌ی جایگزین باید علاوه‌بر مقاومت در برابر بیماری، بازدهی بالا و طعم مطلوبی داشته باشد.

هنوز مشخص نیست چه زمانی می‌توان از روش جدید برای تولید تجاری موزهای مقاوم استفاده کرد. بااین‌حال، اگر یلودیش بتواند امکان اصلاح نژاد گسترده‌ی کاوندیش را فراهم کند، پژوهشگران برای نخستین‌بار فرصت خواهند داشت گونه‌های متنوعی از این موز محبوب تولید کنند و وابستگی صنعت موز به گیاهان تقریباً یکسان را کاهش دهند.