کشف بی‌سابقه دانشمندان: عنکبوت‌ها شبیه انسان می‌خوابند و شاید رویا نیز ببینند

شاید تصور عنکبوتی که پیش از خواب پاهایش را تمیز می‌کند، به ننوی کوچکش می‌رود و در خواب پاهایش را تکان می‌دهد، عجیب به نظر برسد؛ اما پژوهشی جدید نشان می‌دهد که این رفتارها واقعی هستند. دانشمندان برای نخستین‌بار شواهد جامعی به دست آورده‌اند که نشان می‌دهد عنکبوت‌ها نه‌تنها می‌خوابند، بلکه خوابشان ساختار مشخصی دارد و از دو مرحله‌ی متمایز تشکیل شده است.

به‌گزارشآی‌اف‌ال‌ساینسپژوهشگران دانشگاه بن آلمان با بررسی گونه‌ای از عنکبوت‌های جهنده با نام علمی پورتيا فيمبرياتا(Portia fimbriata)دریافتند که این جانوران هنگام خواب رفتارهایی مشابه مرحله‌ی حرکات سریع چشم یا REM در انسان نشان می‌دهند؛ مرحله‌ای که بسیاری از رؤیاهای واضح انسان در آن اتفاق می‌افتند.

در سال ۲۰۲۲ نیز دانشمندان حرکات مشابهی را در عنکبوت‌های جهنده مشاهده کرده بودند. بدن نیمه‌شفاف عنکبوت‌های جوان به آن‌ها امکان داده بود حرکت ساختارهای شبکیه‌ی چشم را هنگام استراحت ببینند. بااین‌حال، هنوز مشخص نبود که این فعالیت‌ها نشانه‌ی خواب واقعی هستند یا صرفاً هنگام استراحت رخ می‌دهند.

پژوهشگران برای پاسخ به این پرسش، رفتار عنکبوت‌های جهنده را در شرایط نوری مختلف بررسی کردند. مشاهدات نشان داد که این جانوران پیش از خواب، زمان نسبتاً زیادی را صرف تمیزکردن هر هشت پای خود می‌کنند؛ رفتاری که پژوهشگران آن را به مسواک‌زدن انسان‌ها پیش از خواب تشبیه کرده‌اند.

سپس عنکبوت‌ها روی سکوی کوچکی از ابریشم که پژوهشگران آن را «ننوی کوچک» می‌نامند، به‌صورت وارونه قرار می‌گیرند و به‌تدریج بی‌حرکت می‌شوند.

نادیا گایگر و دانیلا روسل، نویسندگان پژوهش، توضیح می‌دهند که عنکبوت‌های مورد مطالعه تمام معیارهای رفتاری شناخته‌شده‌ی خواب را برآورده می‌کنند. به‌گفته‌ی آن‌ها، شناسایی دو مرحله‌ی متمایز خواب نشان می‌دهد که این فرایند در عنکبوت‌ها ساختاریافته و تنظیم‌شده است.

بی‌حرکت‌بودن یک جانور لزوماً به معنای خوابیدن نیست. پژوهشگران برای تشخیص خواب واقعی، معیارهایی مانند کاهش واکنش به محرک‌های محیطی، الگوی منظم استراحت و جبران کمبود خواب را بررسی می‌کنند.

در آزمایش‌های جدید، عنکبوت‌ها هنگام قرارگرفتن در مرحله‌ی شبیه REM، واکنش کمتری به صداها نشان دادند. همچنین هنگامی که خواب شبانه‌ی آن‌ها مختل شد، در فرصت بعدی مدت بیشتری خوابیدند تا کمبود آن را جبران کنند.

پژوهشگران با مختل‌کردن خواب عنکبوت‌ها از طریق واردکردن مگس‌های میوه به محفظه‌ی نگهداری دریافتند که مدت‌زمان حضور آن‌ها در مرحله‌ی شبیه REM در شب بعد نزدیک به ۸۰ درصد افزایش یافت. این رفتار که «خواب جبرانی» نام دارد، یکی از مهم‌ترین شواهد وجود خواب واقعی است؛ زیرا نشان می‌دهد بدن جانور نیاز به خواب را تنظیم و پس از محرومیت از آن، برای جبران تلاش می‌کند.

یکی از جذاب‌ترین پرسش‌های مطرح‌شده در پژوهش، احتمال رؤیادیدن عنکبوت‌ها است. در انسان، مرحله‌ی REM با بسیاری از رؤیاهای واضح ارتباط دارد و حرکات سریع چشم از ویژگی‌های شناخته‌شده‌ی آن محسوب می‌شود.

عنکبوت‌ها نیز هنگام خواب فعال، حرکات منظم چشم و پا نشان می‌دهند؛ اما این شباهت به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که آن‌ها رؤیا می‌بینند. گایگر و روسل تأکید می‌کنند که رؤیا مفهومی وابسته به تجربه‌ی ذهنی است و تشخیص آن در جانورانی با دستگاه عصبی متفاوت بسیار دشوار خواهد بود.

به‌گفته‌ی پژوهشگران، هنوز مشخص نیست که فعالیت‌های مشاهده‌شده در خواب عنکبوت‌ها با بازپخش تجربه‌های روزانه یا پردازش خاطرات ارتباط دارند یا خیر. آن‌ها امیدوارند در پژوهش‌های آینده بررسی کنند که آیا الگوهای فعالیت عصبی هنگام خواب با رفتارهای عنکبوت‌ها در زمان بیداری مرتبط هستند یا خیر.

عنکبوت‌ها به دودمانی از جانوران تعلق دارند که قدمت آن به صدها میلیون سال پیش بازمی‌گردد. شناسایی مراحل متمایز خواب در این جانوران می‌تواند به دانشمندان کمک کند تا درک بهتری از منشأ تکاملی خواب به دست آورند.

پژوهشگران اکنون قصد دارند خواب گونه‌های بیشتری از عنکبوت‌ها را بررسی کنند و تأثیر عوامل محیطی مانند تغییرات اقلیمی و نور مصنوعی شبانه را بر استراحت آن‌ها بسنجند.

نتایج پژوهش نشان می‌دهد که عنکبوت‌ها واقعاً می‌خوابند و خوابشان مراحل مشخصی را دربرمی‌گیرد؛ اما اینکه این جانوران هنگام خواب رؤیا می‌بینند یا خیر، همچنان پرسشی بی‌پاسخ باقی مانده است.

پژوهش در ژورنالPNASمنتشر شده است.