سازندگان لشکر سفالین چین چه کسانی بودند؟ دانشمندان سرنخ تازه‌ای یافتند

بیش از دو هزار سال است که هزاران سرباز سفالی در آرامگاهی زیرزمینی در چین ایستاده‌اند تا از مقبره نخستین امپراتور این کشور محافظت کنند. باستان‌شناسان مدت‌ها تصور می‌کردند که این ارتش عظیم را مردان ساخته‌اند، اما پژوهشی تازه نشان می‌دهد که احتمالاً زنان و کودکان نیز در خلق این مجموعه تاریخی نقش داشته‌اند. سرنخ این کشف شگفت‌انگیز، اثر انگشت‌هایی است که ۲۲۰۰ سال پیش روی گل مرطوب مجسمه‌ها باقی مانده‌اند.

لشکر سفالین چین یکی از مشهورترین کشفیات باستان‌شناسی جهان است. این مجموعه در سال ۱۹۷۴، زمانی کشف شد که گروهی از کشاورزان هنگام حفر چاه در نزدیکی آرامگاه چین شی هوانگ، نخستین امپراتور چین، به قطعاتی از مجسمه‌های سفالی برخوردند. آن‌ها نمی‌دانستند که زیر پایشان ارتشی عظیم با هزاران سرباز، اسب و ارابه پنهان شده است.

تاکنون حدود ۸هزار جنگجوی سفالی، ۱۳۰ ارابه با ۵۲۰ اسب و ۱۵۰ اسب سواره‌نظام در این مجموعه شناسایی شده‌اند. مجسمه‌ها در اندازه واقعی انسان ساخته شده‌اند و هرکدام ویژگی‌های ظاهری متفاوتی دارند؛ از حالت چهره و مدل مو گرفته تا جزئیات زره و لباس. با وجود گذشت بیش از دو هزار سال، بخش بزرگی از مجموعه آرامگاهی هنوز حفاری نشده است.

هرچند باستان‌شناسان در طول نیم‌قرن گذشته، اطلاعات زیادی درباره شیوه ساخت این مجسمه‌ها به دست آورده‌اند، هویت سازندگان آن‌ها همچنان تا حد زیادی ناشناخته مانده است.

ساینس‌آلرتاکنون گروهی از پژوهشگران به سرپرستی شیائوشی لی، باستان‌شناس موزه محوطه آرامگاه امپراتور چین شی هوانگ، با بررسی اثر انگشت‌های باقی‌مانده روی مجسمه‌ها تلاش کرده‌اند به این پرسش پاسخ دهند.

پژوهشگران ۳۶ مجسمه را از یکی از گودال‌های باستانی مجموعه بررسی کردند و روی بخش‌های مختلف آن‌ها، از جمله سر، دست‌ها، بازوها، زره‌ها و یقه‌ها، ۹۱ اثر انگشت یافتند. پس از کنارگذاشتن ۱۲ نمونه که احتمالاً به افراد تکراری تعلق داشتند، ۷۹ اثر انگشت برای بررسی نهایی باقی ماند.

این اثرها ظاهراً به‌صورت اتفاقی هنگام ساخت مجسمه‌ها ایجاد شده‌اند. صنعتگران برای اتصال قطعات یا صاف‌کردن سطح مجسمه‌ها، انگشتان خود را روی گل مرطوب فشار می‌دادند و رد آن‌ها پس از خشک‌شدن و پختن سفال برای هزاران سال حفظ شده است.

اما چگونه می‌توان از روی اثر انگشت باستانی، سن یا جنسیت صاحب آن را حدس زد؟

پاسخ در فاصله میان خطوط اثر انگشت نهفته است. با رشد انسان، فاصله میان برجستگی‌های پوست انگشت بیشتر می‌شود. در دوران کودکی تفاوت چندانی میان این فاصله‌ها در دختران و پسران وجود ندارد، اما در بزرگسالی، خطوط اثر انگشت مردان معمولاً اندکی از زنان فاصله بیشتری دارند.

البته این تفاوت‌ها آن‌قدر دقیق نیستند که بتوان سن و جنسیت هر فرد را با قطعیت مشخص کرد. برای مثال، اثر انگشت یک پسر نوجوان ممکن است بسیار شبیه اثر انگشت یک زن بزرگسال باشد. به همین دلیل، دانشمندان با استفاده از مدل آماری، ترکیب احتمالی صاحبان تمام ۷۹ اثر انگشت را برآورد کردند. آن‌ها همچنین تغییر اندازه سفال هنگام خشک‌شدن و پختن را در محاسبات در نظر گرفتند.

نتیجه برخلاف تصور رایج درباره سازندگان ارتش سفالی بود. براساس برآورد پژوهشگران، از مجموع ۷۹ اثر انگشت بررسی‌شده، حدود ۳۲٫۷ درصد احتمالاً متعلق به زنان، ۴۵ درصد متعلق به مردان و ۲۲٫۳ درصد متعلق به کودکان زیر ۱۵ سال بوده است.

یافته‌ها احتمال مشارکت زنان و کودکان در ساخت ارتش سفالی چین را تقویت می‌کنند؛ موضوعی که پیش‌تر شواهد مستقیمی از آن وجود نداشت.

حضور کودکان در کارگاه‌های دوران چین باستان چندان دور از انتظار نیست. اسناد تاریخی نشان می‌دهند که در دوره سلسله چین، نظام آموزش حرفه‌ای و شاگردی وجود داشت و نوجوانان زیر نظر صنعتگران باتجربه مهارت‌های مختلف را یاد می‌گرفتند. برخی نوشته‌های حقوقی باقی‌مانده روی قطعات بامبو حتی به مدت آموزش شاگردان و صنعتگران تازه‌کار اشاره می‌کنند.

پژوهشگران احتمال می‌دهند که کودکان و شاگردان کم‌تجربه کارهای ساده‌تری مانند اتصال تزئینات زره را انجام می‌دادند، درحالی‌که ساخت بخش‌های پیچیده‌تر مجسمه‌ها بر عهده صنعتگران ماهر بوده است.

اسناد تاریخی همچنین نشان می‌دهند که زنان در کارگاه‌های دولتی سلسله چین، از جمله کارگاه‌های تولید اشیای لاک‌اندود (اشیای پوشیده‌شده با لاک طبیعی)، فعالیت می‌کردند. بنابراین مشارکت آن‌ها در ساخت ارتش سفالی نیز با اطلاعات تاریخی موجود سازگار است.

بااین‌حال، دانشمندان تأکید می‌کنند که یافته‌های جدید هنوز پاسخ قطعی به شمار نمی‌روند. تمام اثر انگشت‌های بررسی‌شده تنها از ۳۶ مجسمه در یک بخش از مجموعه عظیم ارتش سفالی به دست آمده‌اند. از طرفی، تعداد اثر انگشت‌های باقی‌مانده الزاماً نشان‌دهنده تعداد واقعی سازندگان نیست. برای مثال، ممکن است یک شاگرد تازه‌کار نسبت به صنعتگری باتجربه، رد انگشت بیشتری روی گل باقی گذاشته باشد.

پژوهشگران برای تخمین سن و جنسیت نیز از داده‌های مرجع جمعیت‌های اروپایی امروزی استفاده کرده‌اند که می‌تواند بر دقت نتایج مربوط به مردمان چین باستان تأثیر بگذارد.

با وجود این محدودیت‌ها، پژوهش جدید تصویر متفاوتی از ساخت یکی از مشهورترین آثار باستانی جهان ارائه می‌دهد. ارتش سفالی چین احتمالاً حاصل تلاش جمعی مردان، زنان و کودکان بوده است؛ افرادی که نامشان در تاریخ ثبت نشده، اما رد انگشتانشان پس از ۲۲۰۰ سال همچنان باقی مانده است.

دانشمندان امیدوارند با بررسی مجسمه‌های بیشتر و جمع‌آوری نمونه‌های تازه، بتوانند شناخت دقیق‌تری از زندگی و فعالیت سازندگان این ارتش اسرارآمیز به دست آورند.

پژوهش در ژورنالJournal of Cultural Heritageمنتشر شده است.