ثبت نخستین ویدئو از فاخته‌نمای غنایی؛ پرنده‌ای که بیش از ۱۰ سال گمشده بود

در یکی از مناطق دورافتاده جنگل‌های بارانی غرب آفریقا، جایی که افراد کمی فرصت ورود و پژوهش دارند، گروهی از پرنده‌شناسان هنگام بررسی گونه‌های موجود در جنگل با کشفی غیرمنتظره روبه‌رو شدند.

پژوهشگران در ایستگاهی تحقیقاتی در نزدیکی جنگل‌های ساحل عاج مشغول بررسی پرندگان بودند؛ منطقه‌ای که در میان درختان انبوه آن، گونه‌های ارزشمندی مانند فیل‌های جنگلی، اسب‌های آبی کوتوله و پرندگان نوک‌شاخ زندگی می‌کنند. اما این جنگل زمانی میزبان پرنده دیگری به نام سنگ‌چشم-کوکوی غبغبکی غربی یا فاخته‌نمای غنایی (Lobotos lobatus) هم بود؛ گونه‌ای که بیش از ۱۰ سال هیچ مشاهده تأییدشده‌ای از آن ثبت نشده بود.

پژوهشگران نمی‌دانستند این پرنده هنوز در همان زیستگاه پنهان شده است یا از بین رفتن جنگل‌ها باعث شده محدوده زندگی آن کوچک‌تر شود. با وجود نبودن شواهد کافی، دو پژوهشگر همچنان امیدوار بودند دوباره این گونه را پیدا کنند.

استفانی بارتلت و پائولو دیتزل از «مشارکت بین‌المللی حفاظت از پرندگان» در ماه‌های پایانی سفر پژوهشی شش‌ماهه برای بررسی پرندگان غرب آفریقا بودند. آن‌ها در پارک ملی تای در ساحل عاج به جست‌وجوی گونه‌های مختلف پرندگان می‌پرداختند. در ابتدای این مأموریت حتی با شوخی درمورد یافتن فاخته‌نمای غنایی حرف زده بودند.

پژوهشگران یک بعدازظهر، تصمیم گرفتند برای مدت کوتاهی به داخل جنگل بروند و اطراف را بررسی کنند. در همین زمان، حرکت کوتاهی در میان تاج درختان توجه آن‌ها را جلب کرد. لحظه‌ای بعد، درخشش پرهای رنگارنگ پرنده‌ای را دیدند که با ظاهر خاص خود قابل تشخیص بود.

پژوهشگران بلافاصله چند عکس گرفتند، پیش از آنکه پرنده دوباره در میان شاخ‌وبرگ‌ها ناپدید شود. بارتلت علاوه بر عکس، توانست چند ثانیه ویدیو هم از این پرنده ضبط کند. بعداً مشخص شد این تصاویر، نخستین ویدیوی ثبت‌شده از فاخته‌نمای غنایی در تاریخ هستند.

عکس‌های تازه همچنین نخستین تصاویر ثبت‌شده از این گونه در بیش از یک دهه گذشته محسوب می‌شوند. به نوشتهآی‌اف‌ال‌ساینسآخرین بار این پرنده در سال ۲۰۱۳ در جنگل آتوا در غنا مشاهده و عکاسی شده بود. پژوهشگران می‌گویند تصاویر جدید احتمالاً بهترین عکس‌هایی هستند که تاکنون از این گونه گرفته شده‌اند.

فاخته‌نمای غنایی پرنده‌ای با ظاهری بسیار چشمگیر است. رنگ‌های درخشان بدن آن باعث می‌شود تصور شود یافتنش آسان باشد، اما این گونه برای سال‌ها از دید دانشمندان پنهان مانده بود.

دلیل دقیق ناپدیدماندن این پرنده مشخص نیست. پژوهشگران احتمال می‌دهند چند عامل در این موضوع نقش داشته باشند. یکی از مهم‌ترین عوامل، زندگی این گونه در بخش بالایی جنگل و میان تاج درختان است که مشاهده آن را دشوار می‌کند. با‌این‌حال، اطلاعات علمی درباره این پرنده هنوز آن‌قدر محدود است که نمی‌توان با اطمینان درباره علت کمیاب بودن آن صحبت کرد.

زیستگاه طبیعی فاخته‌نمای غنایی در جنگل‌های کشورهای سیرالئون، لیبریا، ساحل عاج و غنا گسترده است. با‌این‌حال، تخریب جنگل‌ها و تغییر کاربری زمین در سال‌های اخیر محدوده زندگی این پرنده را کاهش داده است. قطع درختان و گسترش زمین‌های کشاورزی، به‌خصوص برای کشت درختان کاکائو، از مهم‌ترین تهدیدهای زیستگاه این گونه هستند.

فاخته‌نمای غنایی یکی از ۱۲۶ گونه پرنده‌ای است که در فهرست «گونه‌های گمشده برای علم» قرار گرفته‌اند. منظور از این عنوان، گونه‌هایی است که دست‌کم ۱۰ سال هیچ مشاهده تأییدشده‌ای از آن‌ها ثبت نشده باشد. این فهرست توسط پروژه «جست‌وجوی پرندگان گمشده» تهیه شده است که هدف آن پیداکردن دوباره گونه‌هایی است که تصور می‌شود برای مدت طولانی ناپدید شده‌اند.

فاخته‌نمای غنایی همچنین در کنار گونه‌های دیگری قرار می‌گیرد که پس از سال‌ها دوباره به چشم انسان آمده‌اند. در سال ۲۰۲۴، «سنگ‌چشم کلاه‌خودی کاکل‌زرد» پس از مدت‌ها در جمهوری دموکراتیک کنگو دوباره کشف شد.

در سال ۲۰۲۲ نیز گونه‌ای از مرغ‌های مگس‌ با نام شمشیربال سانتا مارتا در کلمبیا دوباره پیدا و عکاسی شد. این پرنده آخرین بار پیش از آن در سال ۱۹۴۶ ثبت شده بود و گزارش دیگری از مشاهده آن در سال ۲۰۱۰ منتشر شده بود.

پژوهشگران امیدوارند این کشف‌ها ادامه پیدا کند و گونه‌های بیشتری از پرندگان گمشده که سال‌ها دور از چشم انسان‌ها در طبیعت زندگی کرده‌اند، دوباره شناسایی شوند.