آیا کوسه‌ها واقعاً قدیمی‌تر از درختان هستند؟

شاید شنیده باشید که کوسه‌ها پیش از پیدایش درختان در اقیانوس‌های زمین شنا می‌کردند. این ادعا در نگاه اول عجیب به نظر می‌رسد، اما تاریخ تکاملی کوسه‌ها واقعاً به صدها میلیون سال پیش بازمی‌گردد. بااین‌حال، دانشمندان می‌گویند پاسخ به این پرسش که کوسه‌ها قدیمی‌ترند یا درختان، به تعریف ما از کوسه بستگی دارد.

جان میسی، متخصص ماهیان فسیلی در موزه‌ی تاریخ طبیعی آمریکا، توضیح می‌دهد که دودمان تکاملی کوسه‌ها در مجموع از درختان قدیمی‌تر است، اما تعیین زمان پیدایش نخستین کوسه‌ها چندان ساده نیست؛ زیرا مرز میان کوسه‌های اولیه و اجداد ماهی‌مانند آن‌ها همیشه روشن نیست.

به‌نوشته‌یلایوساینسکوسه‌های امروزی حدود ۱۹۵ میلیون سال پیش، در دوره‌ی ژوراسیک، ظاهر شدند. فسیل‌های به‌جامانده از آن دوران را می‌توان به گروه‌هایی مرتبط دانست که هنوز نمایندگانی زنده دارند؛ ازجمله شش‌آبشش‌سانان که با داشتن شش یا هفت شکاف آبششی و یک باله‌ی پشتی شناخته می‌شوند.

یکی از قدیمی‌ترین درختان شناخته‌شده، آرکئوپتریس (Archaeopteris) است که فسیل‌های آن در جنگلی ۳۸۵ میلیون ساله در ایالت نیویورک آمریکا کشف شده‌اند. این گیاه منقرض‌شده بسیاری از ویژگی‌های درختان امروزی، ازجمله تنه‌ی چوبی بلند، برگ و ریشه‌های عمیق را داشته است.

فسیل‌های قدیمی‌تری از گیاهان درخت‌مانند نیز شناسایی شده‌اند. برای مثال، قدمت ائوسپرماتوپتریس (Eospermatopteris) و کالاموفیتون (Calamophyton) به‌ترتیب حدود ۳۹۰ و ۳۹۳ میلیون سال برآورد می‌شود.

داستان زمانی پیچیده‌تر می‌شود که خویشاوندان منقرض‌شده‌ی کوسه‌ها را نیز در نظر بگیریم. برخی از این ماهیان باستانی ویژگی‌های ساختاری مشترکی با کوسه‌های امروزی داشتند و قدمت فسیل‌هایشان به حدود ۴۰۰ میلیون سال پیش می‌رسد.

یکی از این ویژگی‌ها، نوع خاصی از آهکی‌شدن غضروف است که ساختاری موزاییکی ایجاد می‌کند. این ویژگی در بسیاری از ماهیان شبیه کوسه و اجداد آن‌ها دیده می‌شود و به دیرینه‌شناسان در شناسایی خویشاوندی تکاملی آن‌ها کمک می‌کند.

میسی که فسیل ماهی باستانیDoliodus problematicusرا بررسی کرده است، می‌گوید اگر چنین ماهیانی را نیز در گروه کوسه‌ها قرار دهیم، می‌توان پیدایش آن‌ها را به حدود ۴۰۰ میلیون سال پیش نسبت داد؛ یعنی زمانی که هنوز درختان روی زمین ظاهر نشده بودند.

جالب‌تر اینکه قدمت برخی ویژگی‌های شاخص کوسه‌ها به حدود ۴۵۰ میلیون سال پیش می‌رسد. فسیل‌هایی از آن دوران حاوی دندانه‌های پوستی هستند؛ ساختارهای کوچک و دندان‌مانندی که امروزه نیز باعث زبری پوست کوسه‌ها می‌شوند.

البته وجود ویژگی‌های یادشده لزوماً به معنای حضور کوسه‌های واقعی در آن زمان نیست. بسیاری از فسیل‌های باستانی متعلق به ماهیانی هستند که در مسیر تکامل، به‌تدریج ویژگی‌های شبیه کوسه‌ها را به دست آورده بودند.

مشکل دیگر، ناقص‌بودن سوابق فسیلی است. گاهی فقط یک دندان یا قطعه‌ای کوچک از بدن جانور باقی مانده و دانشمندان باید براساس همان شواهد محدود، جایگاه تکاملی آن را مشخص کنند. به همین دلیل، هر کشف تازه می‌تواند برداشت‌های قبلی درباره‌ی منشأ کوسه‌ها را تغییر دهد.

در پاسخ به پرسش اصلی، باید میان کوسه‌های امروزی و دودمان تکاملی آن‌ها تفاوت گذاشت. کوسه‌های امروزی حدود ۱۹۵ میلیون سال قدمت دارند و بسیار جوان‌تر از نخستین درختان هستند؛ اما اجداد باستانی و خویشاوندان شبیه کوسه‌ی آن‌ها پیش از پیدایش درختان در اقیانوس‌ها زندگی می‌کردند.

بنابراین، این ادعا که کوسه‌ها از درختان قدیمی‌ترند، از نظر تاریخ تکاملی تا حد زیادی درست است؛ اما به این معنا نیست که کوسه‌های امروزی پیش از نخستین درختان وجود داشته‌اند.