انزوا در سایه کمبود غذا؛‌ ارتباطات اجتماعی فیل‌ها در شرایط قحطی از هم می‌پاشد

دوستی و ارتباطات اجتماعی در دنیای فیل‌ها اهمیت زیادی دارد. این جانوران برای پیدا‌کردن غذا، مراقبت از فرزندان و کسب اطلاعات درباره محیط اطرافشان به یکدیگر وابسته‌اند. اما وقتی منابع غذایی محدود و شرایط زندگی دشوارتر می‌شود، حتی پیوندهای اجتماعی قدیمی نیز ممکن است دوام نیاورند.

پژوهشی تازه نشان می‌دهد که در یکی از جمعیت‌های فیل آسیایی، گروه‌های بزرگ و به‌هم‌پیوسته به اجتماعات کوچک‌تر و منزوی‌تری تبدیل شده‌اند؛ تغییری نگران‌کننده که احتمالاً با کمبود غذا و فشارهای محیطی ارتباط دارد.

به‌گزارشساینسپژوهشگران دانشگاه کالیفرنیا سن‌دیگو با بررسی بیش از ۴۴۰ فیل آسیایی ماده در پارک ملی اوداوالاوه سریلانکا، تغییرات روابط اجتماعی آن‌ها را در دوره‌ای ۱۲ساله مطالعه کردند. نتایج نشان داد که کاهش تدریجی جمعیت با دگرگونی چشمگیری در ساختار گروه‌های اجتماعی همراه بوده است.

پژوهشگران دریافتند که از دست رفتن اعضای جمعیت و کاهش ورود فیل‌های جدید، شبکه‌های اجتماعی را به‌تدریج ضعیف کرده است. درنهایت، این تغییرات از آستانه‌ای بحرانی عبور کرده‌اند و ساختار اجتماعی فیل‌ها به‌شکلی نسبتاً ناگهانی دگرگون شده است.

فیل‌های آسیایی جانورانی اجتماعی هستند که زندگی گروهی به آن‌ها در یافتن منابع غذایی و مراقبت از بچه‌ها کمک می‌کند. اعضای گروه با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند و از تجربه و اطلاعات دیگر فیل‌ها برای زندگی در محیط استفاده می‌کنند.

بااین‌حال، زندگی گروهی به منابع کافی نیاز دارد. هنگامی که غذا در محیط محدود می‌شود، رقابت برای دسترسی به منابع می‌تواند افزایش پیدا کند. در چنین شرایطی، حفظ گروه‌های بزرگ ممکن است دشوارتر شود و فیل‌ها ناچار شوند الگوهای رفتاری و ارتباطات اجتماعی خود را تغییر دهند.

پژوهشگران احتمال می‌دهند کمبود غذا و تغییرات زیست‌محیطی در تضعیف جوامع فیل‌ها نقش داشته باشند، اما هنوز مشخص نشده است که کاهش منابع غذایی تا چه اندازه در فروپاشی روابط اجتماعی آن‌ها مؤثر بوده است.

یافته اصلی مطالعه نشان می‌دهد که جمعیت فیل‌ها در طول زمان کوچک‌تر شده و این کاهش، با تغییراتی فراتر از کم‌شدن تعداد اعضای گروه همراه بوده است.

آناستازیا مدسن، پژوهشگر پسادکتری دانشگاه کالیفرنیا سن‌دیگو و سرپرست مطالعه، توضیح می‌دهد که فیل‌ها با سرعت فزاینده‌ای جمعیت را ترک می‌کنند یا احتمالاً می‌میرند، درحالی‌که افراد جدیدی جایگزین آن‌ها نمی‌شوند. به گفته او، وقتی تعداد فیل‌ها کاهش می‌یابد، طبیعی است که تعداد روابط اجتماعی باقی‌ماندگان نیز کمتر شود. بااین‌حال، پژوهشگران متوجه شدند که فیل‌های باقی‌مانده، روابط خود را با یکدیگر نیز تغییر می‌دهند.

این موضوع نشان می‌دهد که کاهش جمعیت فقط به حذف برخی ارتباطات منجر نمی‌شود، بلکه می‌تواند ساختار کلی جامعه را نیز دگرگون کند.

یکی از مهم‌ترین یافته‌های پژوهش، شناسایی آستانه‌ای بحرانی در ساختار اجتماعی فیل‌ها است. دانشمندان دریافتند که تغییرات جمعیتی ممکن است برای مدتی طولانی و به‌آرامی رخ دهند، بدون آنکه ساختار کلی جامعه به‌طور چشمگیری تغییر کند.

اما با ادامه کاهش جمعیت، شبکه اجتماعی سرانجام به نقطه‌ای می‌رسد که دیگر نمی‌تواند ساختار پیشین خود را حفظ کند. در این مرحله، گروه‌های بزرگ و دارای ارتباطات گسترده به اجتماعات کوچک‌تر و کم‌ارتباط‌تر تبدیل می‌شوند.

این تغییر برای فیل‌ها پیامدهای مهمی دارد؛ زیرا روابط اجتماعی به آن‌ها در پیدا‌کردن غذا، انتقال اطلاعات و پرورش فرزندان کمک می‌کند. کاهش ارتباطات ممکن است دسترسی فیل‌ها به این مزایای زندگی گروهی را محدود کند.

دسیلوا تأکید می‌کند که حفظ پایداری جوامع اجتماعی نیازمند جایگزینی روابطی است که در گذر زمان از دست می‌روند. اگر چنین جایگزینی اتفاق نیفتد، حتی شبکه‌های اجتماعی قدیمی نیز ممکن است به‌تدریج از هم بپاشند.

فیل‌های آسیایی علاوه‌بر تغییرات محیطی و کاهش احتمالی منابع غذایی، با تهدیدهای دیگری نیز روبه‌رو هستند. شکار غیرقانونی، درگیری با انسان‌ها و تخریب یا تکه‌تکه‌شدن زیستگاه‌ها می‌توانند باعث مرگ‌ومیر، جابه‌جایی یا کاهش ارتباط میان جمعیت‌های مختلف شوند. پژوهشگران هشدار می‌دهند که پیامدهای این تغییرات ممکن است حتی پس از بهبود شرایط محیطی نیز به‌آسانی جبران نشوند.

مدسن توضیح می‌دهد که در برخی سامانه‌های طبیعی، تغییرات کوچک برای مدت طولانی انباشته می‌شوند و سپس دگرگونی بزرگی را رقم می‌زنند. پس از عبور از چنین آستانه‌ای، بازگشت به وضعیت قبلی بسیار دشوارتر خواهد بود.

در مورد فیل‌ها، کاهش مداوم جمعیت ممکن است به جایی برسد که گروه‌های اجتماعی بزرگ از هم بپاشند و روابط چندین‌ساله میان اعضا از بین برود. حتی اگر تعداد فیل‌ها در آینده افزایش یابد، ممکن است این جانوران نتوانند روابط اجتماعی گذشته خود را دوباره برقرار کنند.

نتایج مطالعه نشان می‌دهد که برای حفاظت از فیل‌ها، توجه به تعداد افراد یک جمعیت به‌تنهایی کافی نیست. بررسی روابط میان آن‌ها نیز می‌تواند اطلاعات مهمی درباره وضعیت سلامت و پایداری جمعیت ارائه دهد.

به گفته مدسن، شواهد فزاینده‌ای نشان می‌دهند که مطالعه الگوهای اجتماعی جانوران، ابزاری ارزشمند برای شناسایی مشکلات جمعیت‌های طبیعی است. چنین اطلاعاتی می‌تواند به پژوهشگران کمک کند تغییرات نگران‌کننده را زودتر تشخیص دهند و پیش از آنکه ساختار اجتماعی گونه‌ها آسیب جدی ببیند، برای حفاظت از آن‌ها اقدام کنند.

پژوهش در ژورنالScienceمنتشر شده است.