اتفاقی عجیب پس از جراحی مغز؛ مرد آمریکایی چشم‌های گربه‌اش را روی صورت دیگران می‌بیند

مغز انسان هنگام مشاهده چهره‌ها، اطلاعات مربوط به چشم‌ها، بینی، دهان و سایر اجزای صورت را پردازش می‌کند تا تصویری منسجم از فرد مقابل بسازد. اما اگر این فرایند مختل شود، ممکن است فرد چهره دیگران را به شکلی کاملاً متفاوت ببیند. نمونه‌ای نادر از این اختلال در مردی ۲۸ ساله مشاهده شده است که پس از جراحی مغز، چشم‌های گربه‌اش را روی صورت اطرافیان خود می‌بیند.

به‌گزارشگیزمودوپژوهشگران کالج دارتموث و بیمارستان بریگام و زنان در آمریکا، وضعیت مردی با نام مستعار «کارل» را بررسی کرده‌اند که پس از عمل جراحی مغز، به نوعی اختلال نادر در ادراک چهره مبتلا شده است. مغز او گاهی اجزای صورت انسان‌ها و حیوانات را با یکدیگر جابه‌جا می‌کند؛ به‌طوری‌که ممکن است چشم‌های گربه‌اش را روی چهره افراد یا ویژگی‌های صورت انسان‌ها را روی صورت گربه مشاهده کند.

کارل دو سال پیش برای درمان ناهنجاری شریانی‌وریدی مغز (AVM) تحت عمل جراحی قرار گرفت. این ناهنجاری زمانی رخ می‌دهد که شبکه‌ای غیرطبیعی از سرخرگ‌ها و سیاهرگ‌ها در مغز شکل بگیرد و خطر خونریزی مغزی را افزایش دهد.

جراحان برای درمان مشکل کارل، بخشی از لوب گیجگاهی راست مغز او را برداشتند؛ ناحیه‌ای که در پردازش اطلاعات بینایی، به‌ویژه تشخیص چهره، نقش مهمی دارد.

در مورد کارل، مغز ویژگی‌های چهره‌هایی را که پیش‌تر دیده است، به‌ویژه چشم‌ها، روی صورت افراد دیگر قرار می‌دهد. برای مثال، کارل اغلب چشم‌های گربه‌اش به نام «لونا» را روی چهره دیگران می‌بیند. دلیل تکرار این تصویر احتمالاً آن است که لونا معمولاً نخستین موجودی است که او صبح‌ها پس از بیدارشدن می‌بیند.

البته تجربه‌های بینایی کارل به همین مورد محدود نمی‌شود. گاهی اجزای صورت انسان‌ها را روی چهره گربه‌اش مشاهده می‌کند و در مواقع دیگر، بخش‌هایی از صورت دو فرد متفاوت را با یکدیگر جابه‌جا می‌بیند. این حالت‌ها معمولاً چند ساعت ادامه پیدا می‌کنند، اما ممکن است در برخی روزها تا پایان روز باقی بمانند.

پژوهشگران وضعیت کارل را با گروهی از اختلالات موسوم به پروسوپومتامورفوپسیا یا PMO مرتبط می‌دانند. افراد مبتلا به این اختلال ممکن است چهره دیگران را با تغییرات غیرواقعی در اندازه، شکل یا موقعیت اجزای صورت مشاهده کنند.

پروسوپومتامورفوپسیا بسیار نادر است و تاکنون حدود ۷۵ مورد از آن در مقالات پزشکی ثبت شده است. بااین‌حال، آزمایشگاه ادراک اجتماعی دانشگاه دارتموث اطلاعات حدود ۲۵۰ نفر را که تجربه‌هایی مرتبط با این اختلال داشته‌اند و با پژوهشگران تماس گرفته‌اند، ثبت کرده است.

برد دوشن، استاد علوم روان‌شناختی و مغزی دانشگاه دارتموث و نویسنده اصلی پژوهش، توضیح می‌دهد که مغز برای تشخیص چهره، ابتدا ویژگی‌های مختلف صورت را پردازش می‌کند و سپس آن‌ها را با اطلاعات ذخیره‌شده در حافظه تطبیق می‌دهد. به‌گفته او، تجربه کارل نشان می‌دهد که در صورت اختلال در این فرایند، یکی از ویژگی‌های ذخیره‌شده در حافظه ممکن است هنگام مشاهده چهره‌ای جدید، به‌اشتباه وارد تصویر ادراک‌شده شود.

مورد کارل تنها نمونه ثبت‌شده از چنین تجربه عجیبی نیست. پژوهشگران هنگام بررسی وضعیت او به مورد پزشکی مشابهی برخوردند که حدود ۴۰ سال پیش منتشر شده بود. در آن پرونده، زنی ۵۸ ساله گزارش داده بود که هنگام سوارشدن به اتوبوس، برای حدود ۳۰ دقیقه به‌جای صورت مسافران، چهره یک سگ پودل را مشاهده می‌کرد.

زن چهار ماه پیش از تجربه یادشده دچارسکته مغزیشده بود و علائم عصبی دیگری نیز داشت. پژوهشگران احتمال می‌دهند اختلال بینایی او با آسیب ناشی از سکته ارتباط داشته باشد.

شباهت دو پرونده نشان می‌دهد که آسیب به شبکه‌های عصبی مسئول پردازش چهره ممکن است باعث شود مغز اطلاعات تصویری ذخیره‌شده در حافظه را با چهره‌های جدید ترکیب کند.

البته چنین تجربه‌هایی بسیار نادر هستند و هنوز مشخص نیست دقیقاً چه سازوکار عصبی باعث می‌شود ویژگی‌های یک چهره روی چهره‌ای دیگر ظاهر شوند.

یکی از بخش‌های جالب پژوهش جدید، استفاده از هوش مصنوعی برای بازسازی تصاویری است که کارل هنگام مشاهده چهره‌ها می‌بیند.

پژوهشگرانی که اختلالات ادراک بینایی را مطالعه می‌کنند، معمولاً برای نشان‌دادن تجربه بیماران به توصیف‌های شفاهی یا طراحی‌های دستی متکی هستند. اما چنین روش‌هایی همیشه نمی‌توانند جزئیات تجربه واقعی فرد را به‌خوبی منتقل کنند.

گروه تحقیقاتی دانشگاه دارتموث این بار تصمیم گرفت از هوش مصنوعی مولد کمک بگیرد. پژوهشگران ابتدا طراحی‌هایی براساس توصیف‌های کارل آماده کردند و سپس آن‌ها را به مدل GPT-5.5 در چت‌جی‌پی‌تی دادند تا تصاویر واقع‌گرایانه‌تری تولید کند.

تصاویر اولیه در مرحله بعد با همکاری خود کارل اصلاح شدند. پژوهشگران این فرایند را ادامه دادند تا او تأیید کرد تصاویر نهایی با آنچه هنگام بروز اختلال مشاهده می‌کند، مطابقت دارند.

گروه تحقیقاتی همچنین از همین روش برای بازسازی تجربه بینایی زن ۵۸ ساله‌ای استفاده کرد که چهره مسافران اتوبوس را به شکل صورت سگ پودل می‌دید.

به‌گفته دوشن، چنین رویکردی ممکن است در آینده به یکی از ابزارهای رایج برای مطالعه و ارزیابی اختلالات ادراک بینایی تبدیل شود. بااین‌حال، تصاویر تولیدشده با هوش مصنوعی بازسازی تقریبی تجربه ذهنی بیمار هستند و نباید آن‌ها را ثبت مستقیم آنچه مغز مشاهده یا پردازش می‌کند، در نظر گرفت.

پژوهشگران امیدوارند بررسی موارد نادری مانند وضعیت کارل، به شناخت بهتر نحوه پردازش چهره در مغز و پیامدهای آسیب به شبکه‌های عصبی مرتبط با آن کمک کند.

پژوهش در ژورنالCortexمنتشر شده است.