تونل زمان - ۲۷ مهر؛ کشف مرز نامرئی منظومه شمسی

بعضی انقلاب‌ها با دستگاهی پیچیده آغاز می‌شوند و بعضی دیگر روی شاخه‌ی یک درخت. سرگذشت‌های امروز میان سالن تاریک سینما، باغی در ماساچوست و مرز دوردست منظومه‌ی شمسی رفت‌وآمد می‌کنند.

نخ مشترک همه‌ی روایت‌ها جسارت دیدن چیزهایی بود که هنوز دیده نمی‌شدند؛ تصویر متحرک، هسته‌ی اتم، مرگ ستاره و حباب نامرئی پیرامون خورشید.

۱۶۴ سال پیشآگست لومیردر بزانسون فرانسه به دنیا آمد. او و برادرشلویی لومیردر کارگاه خانوادگی خود دستگاهی ساختند که هم دوربین بود، هم امکان چاپ فیلم را فراهم می‌کرد و هم نقش پروژکتور را بر عهده می‌گرفت. سینماتوگراف سبک و قابل‌حمل، تصویر متحرک را از آزمایشگاه بیرون آورد و به میان تماشاگران برد.

نمایش پولی سال ۱۸۹۵ در گراند کافه‌ی پاریس، با برنامه‌ای شامل ۱۰ فیلم کوتاه، الگویی برای کسب‌وکار سینما ساخت. برادران لومیر بعدها اتوکروم لومیر را ثبت کردند؛ فرایندی که از ۱۹۰۷ عکاسی رنگی را در دسترس بازار گذاشت. طنز ماجرا آنجا است که سازندگان یکی از سودآورترین ابزارهای سرگرمی، در آغاز آینده‌ی تجاری سینما را محدود می‌پنداشتند.

رابرت گادردبرای هرس شاخه‌های خشک از درخت گیلاسی بالا رفته بود، اما نگاهش در مزرعه‌ی روبه‌رو متوقف شد. نوجوان ۱۷ ساله تصور کرد وسیله‌ای از همان زمین برخیزد و راه مریخ را در پیش بگیرد. او بعدها ۱۹ اکتبر را «روز سالگرد» می‌خواند و آن لحظه‌ی شخصی را نقطه‌ای می‌دانست که به زندگی‌اش جهت داد.

۱۲۷ سال پس از شکل‌گیری آن خیال، اصل مهندسی برخاسته از کار گادرد همچنان موتور پرتاب‌های فضایی را روشن می‌کند. نخستین موشک موفق سوخت مایع او در سال ۱۹۲۶ فقط حدود ۲٫۵ ثانیه پرواز کرد و به ارتفاع ۱۲٫۵ متر رسید؛ اما ترکیب سوخت مایع و اکسیژن راهی را گشود که سرانجام انسان و کاوشگرهای رباتیک را به ماه، مریخ و اعماق فضا رساند.

مارینر ۵ به زهره رسید؛ اما دوربینی همراه نداشت. کاوشگر ناسا از فاصله‌ی حدود ۴٬۰۹۴ کیلومتری سیاره گذشت و به‌جای تصویر، میدان مغناطیسی، یون‌سپهر، ذرات باردار و ساختار جو را اندازه گرفت. سکوت تصویری ماموریت، ارزش علمی داده‌هایش را کم نکرد.

کنار هم گذاشتن داده‌های مارینر ۵ و ونرا ۴ دانشمندان آمریکایی و شوروی را واداشت فشار و دمای سطح زهره را بازنگری کنند؛ نمونه‌ای ماندگار از علمی که بدون عکس، چهره‌ی یک جهان را آشکار کرد.

چند ذره‌ی آلفا پس از برخورد با ورقه‌ای بسیار نازک از طلا، برخلاف انتظار با زاویه‌های بزرگ بازگشتند.هانس گایگروارنست مارسدنپراکندگی عجیب را اندازه گرفتند وارنست رادرفوردمعنای آن را دریافت. بیشتر حجم اتم باید فضای خالی باشد و تقریبا تمام جرم و بار مثبت آن در هسته‌ای بسیار کوچک و متراکم جمع شود.

رادرفورد ۸۹ سال پیش در ۶۶ سالگی در کمبریج درگذشت. او پیش‌تر تابش‌های آلفا و بتا را از هم جدا کرده و پژوهش‌هایش را تا شناسایی پروتون پیش برده بود.

لقب «پدر فیزیک هسته‌ای» با کارنامه‌اش تناسب دارد، هرچند جایزه‌ی نوبل ۱۹۰۸ را در رشته‌ی شیمی و برای پژوهش درباره‌ی واپاشی عناصر و مواد پرتوزا گرفت. تصویربرداری پزشکی، پرتودرمانی و فناوری هسته‌ای هنوز بر شناختی تکیه دارند که از همان برخوردهای نامنتظر آغاز شد.

عرشه‌ی کشتی برایسوبرامانیان چاندراسخاربه دفتر محاسبات بدل شد. دانشجوی جوان هنگام سفر از هند به انگلستان بررسی کرد که فشار درون یک کوتوله‌ی سفید تا چه اندازه می‌تواند در برابر گرانش مقاومت کند. پاسخ او مرزی نزدیک به یک و ۴۴ صدم برابر جرم خورشید بود؛ جرمی که امروز حد چاندراسخار نام دارد.

محاسبات چاندراسخار در آغاز با مخالفت تندآرتور ادینگتونیکی از بانفوذترین اخترفیزیک‌دانان زمان، روبه‌رو شد. گذر دهه‌ها حق را به دانشجوی جوان داد و جایزه‌ی نوبل فیزیک ۱۹۸۳ سهم او شد. ۱۱۶ سال پس از تولدش، همان حد هنوز توضیح می‌دهد چرا بعضی ستارگان در قالب کوتوله‌ی سفید باقی می‌مانند و برخی دیگر به ابرنواختر، ستاره‌ی نوترونی یا سیاه‌چاله می‌رسند.

موشک پگاسوس XL زیر هواپیمای L-1011 Stargazer تا آسمان اقیانوس آرام حمل شد و پس از رهاسازی، آیبکس (IBEX) را در حدود ۸ دقیقه به مدار موقت رساند. کاوشگر کوچک ناسا دوربین معمولی نداشت؛ دو ابزارش اتم‌های خنثی پرانرژی را می‌شمردند تا نخستین نقشه‌های تمام‌آسمان از مرز هلیوسفر و فضای میان‌ستاره‌ای ساخته شود.

ماموریتی که ۱۸ سال پیش با عمر برنامه‌ریزی‌شده‌ی ۲ سال آغاز شد، نواری باریک و درخشان از ذرات یافت که مدل‌های موجود پیش‌بینی‌اش نکرده بودند. «نوار آیبکس» نشان داد مرز حباب محافظ خورشید پیچیده‌تر از تصور دانشمندان است. آیبکس راه را برای IMAP باز کرد؛ کاوشگری که در شهریورماه سال گذشته پرتاب شد و از بهمن‌ماه ماموریت علمی اصلی خود را با ۱۰ ابزار آغاز کرد تا نقشه‌ای دقیق‌تر از همسایگی میان‌ستاره‌ای ما بسازد.