کشف جنجالی هوش مصنوعی: انقراض‌های بزرگ زمین یک‌شبه اتفاق نیفتادند

دیرینه‌شناسان با استفاده ازیادگیری ماشینسوابق فسیلی را به شکلی بی‌سابقه بازسازی و احتمالاً دقیق‌ترین خط زمانی تاریخ حیات روی زمین را ترسیم کرده‌اند. نتایج این پژوهش، روایت پذیرفته‌شده از «پنج انقراض بزرگ» را به چالش می‌کشد. اگرچه پژوهشگران هنوز با احتیاط به این یافته‌ها می‌نگرند، یافته‌ها می‌تواند یکی از بحث‌برانگیزترین مباحث سال‌های اخیر دیرینه‌شناسی را رقم بزند.

سوابق فسیلی نشان می‌دهد که انقراض پدیده‌ای یکنواخت نیست. مشهورترین نمونه، رویداد برخورد جرم آسمانی چیکشلوب در پایان دوران کرتاسه است که به ناپدید شدن شمار عظیمی از جانداران آن دوران، ازجمله دایناسورها منجر شد.

بااین‌حال، رویداد برخوردی چیکشلوب شدیدترین افت تنوع زیستی در تاریخ زمین را در پی نداشت. برای مثالشواهد فسیلی نشان می‌دهدکه در پایان دوران پرمین، شمار بیشتری از گونه‌های زنده برای همیشه از روی زمین محو شدند.

آیا حیات زمینی بیش از پنج انقراض جمعی را پشت سر گذاشته است؟

به‌طور مرسوم، سه انقراض بزرگ دیگر نیز در تاریخ زمین شناسایی می‌شوند: انقراض پایان اردویسین، دونین پسین و پایان تریاس. افزون‌بر این، برخی پژوهشگران از وقوع یک رویداد انقراضی دیگر در دوران ادیاکاران سخن گفته‌اند؛ دورانی که سوابق فسیلی آن بسیار ناقص‌تر است. همچنین پیشنهادهایی درباره‌ی چندین رویداد انقراضی دیگر نیز مطرح شده است.

اکنون مدلی به نام «وان‌استراتا» با بهره‌گیری از توانایی تشخیص الگو که امروزه به بخش جدایی‌ناپذیر بسیاری از سامانه‌های هوش مصنوعی تبدیل شده است، تصویری با وضوح زمانی بسیار بالاتر از این رویدادها ارائه می‌کند.

دیرینه‌شناسان معمولاً با بررسی حضور یا غیبت گونه‌ها در بازه‌های زمانی یک‌ میلیون‌ ساله، انقراض‌ها را شناسایی می‌کنند. می‌دانیم که سوابق فسیلی کامل نیست؛ بااین‌حال، اگر گونه‌ای در یک بازه زمانی فراوان باشد اما در سنگ‌های جوان‌تر مشاهده نشود، منطقی است که فرض کنیم تقریباً در همان دوره منقرض شده است. هنگامی که تعداد زیادی از گونه‌ها در یک بازه زمانی مشابه ناپدید شوند، پژوهشگران آن را یک انقراض بزرگ تلقی می‌کنند.

اما یک میلیون سال بازه‌ای بسیار طولانی است. تصور می‌شود بیشتر گونه‌هایی که در جریان انقراض کرتاسه–پالئوژن (K-Pg) از میان رفتند، در کمتر از یک یا دو سال نابود شده باشند. گمان می‌رود سایر انقراض‌های بزرگ نیز در بازه‌هایی در حد ۱۰۰هزار سال یا کمتر رخ داده باشند؛ اما دستیابی به خط زمانی‌ با دقتی فراتر از یک میلیون سال نیازمند حجم عظیمی از داده و تحلیل است.

وان‌استراتا کار را بسیار آسان‌تر می‌کند. پروفسور شوزونگ شن از دانشگاه نانجینگ چین و همکارانش، این مدل را برای پردازش داده‌های مربوط به فسیل‌های یافت‌شده در ۳۱هزار برش چینه‌شناسی در سراسر جهان به کار گرفتند تا برآوردی احتمالاتی از زمان نهشته‌شدن آن‌ها به دست آورند. پژوهشگران با اعمال این روش بر ۲٫۸ میلیون فسیل، زمان وقوع انقراض ۱۱۰هزار گونه را در بازه‌های هزارساله تخمین زدند.

براساس تحلیل، سه مورد از پنج انقراض بزرگ نسبت به تصویری که روش‌های مرسوم ارائه می‌کنند، بسیار تدریجی‌تر به نظر می‌رسند. به گفته‌ی پژوهشگران، گونه‌ها نه‌تنها با سرعت کمتری ناپدید شده، بلکه گونه‌های جدید نیز هم‌زمان در حال ظهور بوده‌اند؛ نه اینکه صرفاً پس از پایان موج انقراض برای پر کردن جایگاه‌های خالی پدیدار شوند. در این چارچوب، آنچه پیش‌تر به‌صورت یک فروپاشی ناگهانی دیده می‌شد، بیشتر به فرایند تدریجی جایگزینی و نوسازی تنوع زیستی شباهت دارد.

چنین نتیجه‌ای در مورد انقراض دونین پسین و پایان تریاس به اندازه‌ی کافی غیرمنتظره است، اما اینکه وان‌استراتا الگوی مشابهی را برای انقراض K-Pg نیز پیشنهاد می‌کند، احتمالاً بیش از همه بحث‌برانگیز خواهد بود. بااین‌حال، شن تأکید می‌کند که نتایج به معنای انکار انقراض‌های بزرگ نیست. حتی اگر پیدایش گونه‌های جدید هم‌زمان با ناپدیدشدن گونه‌های دیگر رخ داده باشد، نرخ‌های انقراض بسیار بالاتر از سطح زمینه‌ای همچنان نشان‌دهنده‌ی وقوع رویدادهایی استثنایی در تاریخ حیات هستند.

یافته‌های شن و همکارانش در ماه جاری در کنفرانس انجمن زمین‌شناسی آمریکا ارائه شد، اما هنوز نتوانسته است تمام پژوهشگران این حوزه را متقاعد کند. پروفسور ارین ساپ از دانشگاه آکسفورد به نشریه‌ینیچرگفت: «در حال حاضر در تفسیر بیش‌ازحد لفظی این الگوهای زمانی محتاط هستم.»

اگر یافته‌های وان‌استراتا درست باشند، این پرسش مطرح می‌شود که چه چیزی دو رویدادی را که نویسندگان از آن‌ها با عنوان «فروپاشی‌های عمیق تنوع زیستی در مقیاس جهانی» یاد می‌کنند، از سه رویداد دیگر که ماهیتی ظریف‌تر و پیچیده‌تر داشته‌اند، متمایز می‌کند.

درباره عوامل وقوع چهار انقراض بزرگ نخست، اختلاف‌نظرهای زیادی وجود دارد؛ اما فوران گسترده آتشفشان‌ها و شکل‌گیری مناطق عظیم آتشفشانی معمولاً محتمل‌ترین توضیح برای هر یک از این رویدادها در نظر گرفته می‌شود. پذیرش یافته‌های جدید این پرسش را مطرح می‌کند که آیا این رویدادها در واقع منشأ متفاوتی داشته‌اند یا اینکه حیات روی زمین صرفاً واکنش‌های متفاوتی به آن‌ها نشان داده است.

در سال‌های اخیر بحث‌هایی نیز درباره‌ی این موضوع شکل گرفته است که آیا موج نابودی گونه‌ها به‌دست انسان را می‌توان «ششمین انقراض بزرگ» نامید یا خیر. بیشتر ارزیابی‌ها نشان می‌دهند که هنوز فاصله‌ی قابل‌توجهی با چنین نقطه‌ای داریم. بااین‌حال، اگر برداشت ما از بیش از نیمی از رویدادهای تاریخی که امروز آن‌ها را معیار مقایسه قرار می‌دهیم نادرست باشد، شاید لازم باشد این موضوع نیز دوباره بررسی شود.

همزمان با گسترش استفاده از هوش مصنوعی، برخی مدافعان این فناوری مدعی‌اند که بسیاری از وظایف انسانی را کنار خواهد زد. اما پروفسور داگلاس اروین از مؤسسه‌ی سانتافه و از اعضای پروژه‌ی وان‌استراتا، تأکید کرد: «این فناوری به معنای کنار رفتن چینه‌شناسی نیست؛ بلکه زمین‌شناسان را از بخشی از کارهای زمان‌بر رها می‌کند تا بتوانند روی پرسش‌های دشوارتر درباره‌ی تاریخ زمین تمرکز کنند.»

پژوهش هنوز مورد داوری همتا قرار نگرفته، در نشریه‌ای علمی منتشر نشده و تنها در قالبچکیده‌ایدر کنفرانس انجمن زمین‌شناسی آمریکا ارائه شده است. بنابراین، بسیاری از پژوهشگران منتظر انتشار جزئیات کامل روش و داده‌ها هستند تا بتوانند درباره‌ی اعتبار نتایج قضاوت دقیق‌تری داشته باشند.