راز ۲۰۰ ساله موبی دیک؛ نهنگ عنبر واقعاً سلاحی مرموز برای غرق‌کردن کشتی‌ها دارد

یکی از بازماندگان حادثه غرق‌شدن کشتی که بعدها الهام‌بخش رمان «موبی دیک» شد، بیش از ۲۰۰ سال پیش نظریه‌ای درباره‌ی قدرت نهنگ عنبر مطرح کرده بود؛ اینکه این جانور چگونه می‌تواند یک کشتی‌ را که چند برابر بزرگ‌تر از خودش است، نابود کند. اکنون پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند آن نظریه احتمالاً درست بوده است.

صبح ۲۰ نوامبر ۱۸۲۰، توماس نیکرسون ۱۵ ساله تازه از حمله‌ی نهنگی جان سالم به در برده بود که با ضربه، بدنه‌ی قایقش را سوراخ کرده بود. نیکرسون و همراهانش در حالی که آب به درون قایقشان وارد می‌شد، با سرعت به سمت کشتی اصلی شکار نهنگ پارو زدند و تصور کردند دیگر خطری تهدیدشان نمی‌کند.

اما وقتی نیکرسون سکان کشتی «اسکس» را در دست گرفت، نهنگ بسیار بزرگ‌تری را دید که با سرعت به سمت آن‌ها می‌آمد. او اوون چیس، افسر اول کشتی را خبر کرد. خدمه شروع به فریادزدن کردند و لحظاتی بعد، آن‌طور که نیکرسون ۵۰ سال بعد در خاطراتش نوشت، «برخوردی سهمگین» رخ داد.

نهنگ با چنان نیرویی به اسکس برخورد کرد که همه‌ی افراد روی عرشه تعادل خود را از دست دادند. سپس حدود ۲۷۰ متر از کشتی دور شد، ناگهان برگشت و با نهایت سرعت دوباره به سمت آن آمد. برخورد دوم تمام قسمت جلویی کشتی را درهم شکست و اسکس غرق شد.

اگر این ماجرا شبیه داستان یک رمان به نظر می‌رسد، دلیلش این است که غرق‌شدن اسکس بعدها الهام‌بخش هرمان ملویل برای نوشتن «موبی دیک» شد. اکنون، ۱۷۵ سال پس از انتشار این کتاب، پژوهش‌ها توضیح می‌دهند که نهنگ عنبر چگونه می‌تواند جسمی همچون کشتی را که چند برابر بزرگ‌تر از خودش است، در هم بکوبد و غرق کند. جالب اینکه اوون چیس، افسر اول اسکس، بیش از ۲۰۰ سال پیش همین پاسخ را مطرح کرده بود.

نکته‌ی عجیب این است که این توانایی ظاهراً در همان بخشی از بدن نهنگ قرار دارد که زمانی شکارچیان به‌دلیل روغن ارزشمندش آن را هدف می‌گرفتند: داخل سر.

نهنگ‌های عنبر سر بسیار بزرگی دارند. سر آن‌ها حدود یک‌سوم طول کل بدن را تشکیل می‌دهد. مغز این جانور نیز که می‌تواند تا حدود ۹ کیلوگرم وزن داشته باشد، بزرگ‌ترین مغز در میان همه‌ی جانوران شناخته‌شده است.

روغن اسپرماستی سوخت باکیفیتی به شمار می‌رفت و پس از سفت‌شدن می‌شد از آن برای ساخت محصولاتی مانند صابون و شمع استفاده کرد. در قرن‌های هجدهم و نوزدهم، حدود ۳۰۰هزار نهنگ عنبر در سراسر جهان برای دستیابی به همین روغن کشته شدند.

با وجود این حجم گسترده از شکار و استخراج اسپرماستی، دانشمندان هنوز همه‌ی کاربردهای این اندام را نمی‌شناسند. یکی از فرضیه‌ها این است که اسپرماستی می‌تواند در مبارزه هم نقش داشته باشد.

به گفته‌ی دیو کریر، زیست‌شناس تکاملی، فرضیه‌ی استفاده از پیشانی نهنگ عنبر به‌عنوان سلاح، ایده‌ای جدید نیست. اوون چیس، یکی از خدمه‌ی کشتی اسکس، در قرن نوزدهم مطرح کرده بود که پیشانی این جانور می‌تواند نقش یک ابزار ضربه‌زننده را داشته باشد؛ ایده‌ای که پژوهشگران سال‌ها بعد آن را بررسی کردند.

زیست‌شناسان در دو قرن گذشته تا حد زیادی ایده‌ی چیس را نادیده گرفته بودند، اما کریر باور دارد که تجربه و برداشت آن شکارچی احتمالاً درست بوده است.

کریر درمطالعه‌ای در سال ۲۰۰۲پیشنهاد کرد که ساختار بزرگ و چرب پیشانی نهنگ عنبر می‌تواند مانند دژکوب عمل کند و ضربه‌ای بسیار شدید به رقیب وارد کند؛ رفتاری که مشابه آن در اسب‌های آبی هم دیده می‌شود. او توضیح می‌دهد که نهنگ‌ها پستاندار هستند و با جانورانی مانند گوزن و قوچ خویشاوندی تکاملی دارند؛ جانورانی که نرهایشان برای رقابت با سر به یکدیگر ضربه می‌زنند. به همین دلیل، ممکن است چنین رفتاری از اجداد آن‌ها به ارث رسیده باشد.

الک بورسلم، بوم‌فیزیولوژیست دانشگاه هاوایی به‌تازگی توانست از نهنگ‌های عنبر در حالی فیلم بگیرد که با سر به یکدیگر ضربه می‌زدند، نه به کشتی‌های شکار نهنگ. او می‌گوید ثبت این رفتار کاملاً اتفاقی و از روی خوش‌شانسی بوده است. این صحنه‌ها در اطراف جزایر بالئاریک و آزور ثبت شدند.

ممکن است عجیب به نظر برسد که نهنگ‌ها برای مبارزه از سر خود استفاده کنند. چرا آن‌ها باید چنین بخش مهمی از بدن را در معرض برخورد شدید قرار دهند؟مطالعه‌ای در سال ۲۰۱۵نشان داد که ساختار پیشانی نهنگ عنبر می‌تواند ضربه را تا حد زیادی جذب و پخش کند؛ به‌طوری‌که حیوان بتواند بدون آسیب جدی از سر خود مانند دژکوب استفاده کند.

بورسلم رفتار مبارزه با سر را چندین بار در میان چند نهنگ عنبر جوان مشاهده کرد. شدیدترین برخورد ثبت‌شده مربوط به نهنگ نر نابالغی بود که با سرعت حدود ۴٫۵ متر بر ثانیه به سمت نهنگ دیگری حرکت کرد و با نیرویی نزدیک به ۴۶۰ کیلونیوتن به آن ضربه زد.

بورسلم تخمین می‌زند که نهنگ عنبر بالغ و بزرگ، اگر با همان سرعت حرکت کند، می‌تواند نیرویی در حدود ۱۲۰۰ کیلونیوتن ایجاد کند. چنین برخوردی تقریباً شبیه برخورد اتوبوسی است که با سرعت ۶۵ کیلومتر بر ساعت حرکت می‌کند. اگر این نیرو به کشتی وارد شود، می‌تواند بسیار مخرب باشد.

مایکل هریسون، متصدی ارشد انجمن تاریخی نانتاکت، می‌گوید در اسناد تاریخی تنها سه مورد ثبت شده که نهنگ‌ها مستقیماً به کشتی اصلی شکار نهنگ حمله کرده‌اند. این انجمن که مجموعه‌ای از دفترهای ثبت سفر، اسناد و اشیای تاریخی مربوط به صنعت شکار نهنگ را نگهداری می‌کند، یکی از منابع مهم برای بررسی این حوادث است.

هریسون می‌گوید گزارش‌های ثبت‌شده در دفترهای کشتی‌ها همیشه نمی‌توانند شدت و خطر واقعی این برخوردها را نشان دهند؛ چراکه بسیاری از جزئیات و لحظات بحرانی چنین حوادثی در چند خط گزارش خلاصه می‌شدند.

در هر سه موردی که نهنگی به کشتی اصلی حمله کرده بود، مهاجم نهنگ عنبر بود. در سال ۱۸۵۱، در جنوب اقیانوس آرام، نهنگ عنبری به کشتی «آن الکساندر» حمله و آن را کاملاً نابود کرد. در سال ۱۹۰۲ نیز نهنگ عنبری کشتی «کاتلین» را که در نزدیکی جزایر گالاپاگوس حرکت می‌کرد، از بین برد.

اما سرنوشت اسکس به یکی از مشهورترین و هولناک‌ترین داستان‌های بقا در تاریخ دریانوردی تبدیل شد. در همان روز، ۲۰ نفر از خدمه‌ی اسکس ناچار شدند کشتی در حال غرق‌شدن را ترک کنند و سوار سه قایق کوچک شکار نهنگ شوند. آن‌ها در میانه‌ی اقیانوس آرام و بیش از ۲۰۰۰ کیلومتر، از نزدیک‌ترین خشکی فاصله داشتند. این آغاز سفری طاقت‌فرسا بود که نزدیک به سه ماه ادامه پیدا کرد؛ سفری که با گرسنگی شدید، تشنگی، مرگ چند نفر از خدمه و در نهایت روی‌آوردن برخی بازماندگان به آدم‌خواری همراه شد.

ناخدا جورج پولارد نیز در میان بازماندگان بود و بعدها هرمان ملویل با او دیدار کرد. ماجرای اسکس به یکی از مشهورترین روایت‌های بقا در تاریخ دریانوردی تبدیل شد و گزارش‌های مربوط به این حادثه، از جمله روایت اوون چیس، از منابع الهام ملویل برای نوشتن «موبی دیک» بودند.

بااین‌حال، هنوز مشخص نیست نهنگ‌های عنبر در طبیعت چند وقت یک بار از سر خود مانند دژکوب استفاده می‌کنند، به‌ویژه زمانی که هیچ پهپادی برای ثبت رفتارشان در اطرافشان نیست. به گفته‌ی بورسلم، دانشمندان هنوز کاربرد کامل اندام بزرگ پیشانی این جانور را هم نمی‌دانند.

بورسلم می‌گوید وقتی نهنگ ماده ترکیب این دو صدا را می‌شنود، می‌تواند اندازه‌ی اندام اسپرماستی نر را تخمین بزند و از این طریق بفهمد که با نر بزرگی روبه‌رو است یا نه؛ موضوعی که ممکن است در انتخاب جفت نقش داشته باشد. او می‌گوید هنوز چیزهای زیادی درباره‌ی این جانوران نمی‌دانیم و باید حفاظت از آن‌ها را جدی بگیریم؛ زیرا شناخت ما از نهنگ‌های عنبر هنوز در مراحل ابتدایی است.