۷ مهر؛ از تولد سرن تا گشوده‌شدن راه فضا برای بخش خصوصی

گاهی یک روز تاریخی را می‌توان از روی اشیای به‌جامانده شناخت؛ خودکاری روی میز، موتوری در بندر، شتاب‌دهنده‌ای زیر زمین و فضاپیمایی سبک بر فراز بیابان موهاوی.

رویدادهای امروز میان کشف علمی، خطر و جاه‌طلبی در رفت‌وآمدند. بعضی زندگی روزمره را تغییر دادند و بعضی مرز میان توانایی انسان و بهای پیشرفت را جابه‌جا کردند.

نامانریکو فرمیهم روی یک دسته ذره دیده می‌شود، هم بر سردر آزمایشگاه فرمی‌لب و هم در جدول تناوبی، جایی که عنصر فرمیم با عدد اتمی ۱۰۰ قرار دارد. فرمی ۱۲۵ سال پیش در رم به دنیا آمد و با توانایی کم‌نظیرش در پیوندزدن نظریه و آزمایش، به یکی از معماران فیزیک هسته‌ای بدل شد. پژوهش درباره‌ی پرتودهی نوترونی و واکنش‌های ناشی از نوترون‌های کند، جایزه‌ی نوبل فیزیک ۱۹۳۸ را برایش به همراه آورد.

زیر جایگاه متروک ورزشگاه دانشگاه شیکاگو، فرمی در ۱۹۴۲ گروه سازنده‌ی Chicago Pile-1 را هدایت کرد. نخستین واکنش زنجیره‌ای هسته‌ای کنترل‌شده و خودپایدار، راه تولید انرژی هسته‌ای را گشود؛ اما مستقیم به پروژه‌ی منهتن و ساخت جنگ‌افزار اتمی نیز پیوند خورد. میراث فرمی هنوز همین دوگانگی را حمل می‌کند؛ دانشی که می‌تواند برق تولید کند یا شهری را نابود سازد.

لکه‌های جوهر و انتظار برای خشک‌شدن نوشته، مسئله‌ای کوچک اما همیشگی بود.لاسلو بیروروزنامه‌نگار متولد بوداپست، دید جوهر چاپ روزنامه سریع خشک می‌شود و رد کمتری بر جا می‌گذارد. او با برادر شیمی‌دانشگیورگی بیروجوهر غلیظ را با نوکی مجهز به گوی چرخان همراه کرد. ساچمه هنگام حرکت روی کاغذ، جوهر را از مخزن می‌گرفت و به‌اندازه‌ی لازم روی سطح می‌نشاند.

تخت کابین دست‌نخورده ماند و مسافر مشهور هرگز در هارویچ پیاده نشد.رودلف دیزلسال ۱۹۱۳ سوار کشتی درسدن شد تا از آنتورپ راهی انگلستان شود، اما صبح اثری از او نبود. علامت صلیبی که کنار همان تاریخ در دفترچه‌اش دیده شد، معما را پیچیده‌تر کرد. حدود ۱۰ روز بعد، ملوانان جسدی را در دریا یافتند و وسایل همراهش را برداشتند، ولی پیکر به‌طور قطعی شناسایی نشد.

اروپای زخمی از جنگ به جای ساخت دیوار تازه، آزمایشگاهی مشترک بنا کرد. با لازم‌الاجراشدن کنوانسیون سرن (CERN)، ۱۲ کشور بنیان‌گذار ۷۲ سال پیش سازمانی را برای بازسازی پژوهش بنیادی و همکاری فرامرزی پدید آوردند.

اثر سرن بیرون از فیزیک ذرات نیز در زندگی روزمره جریان دارد.تیم برنرز-لیدر ۱۹۸۹ وب جهان‌گستر را برای آسان‌ترکردن تبادل اطلاعات میان پژوهشگران ابداع کرد و سرن در ۱۹۹۳ نرم‌افزار وب را در مالکیت عمومی قرار داد. آزمایش‌های ATLAS و CMS نیز در ۲۰۱۲ کشف ذره‌ای سازگار با بوزون هیگز را اعلام کردند. نهادی که برای احیای علم اروپا شکل گرفت، هم ساختار ماده را کاوید و هم شیوه‌ی گردش اطلاعات در جهان را دگرگون کرد.

در معماری فضایی، گاهی یک درگاه اضافه سرنوشت ماموریت را عوض می‌کند. اتحاد شوروی ۴۹ سال پیش ایستگاه سالیوت ۶ را با موشک Proton از بایکونور به مدار فرستاد. تفاوت تعیین‌کننده با نسل قبلی، وجود ۲ محل اتصال بود. فضاپیمای سرنشین‌دار Soyuz می‌توانست در یک سو بماند و ناو باری Progress از سوی دیگر غذا، تجهیزات و سوخت برساند.

پیش‌تر، طول عمر عملیاتی ایستگاه به ذخایری وابسته بود که هنگام پرتاب حمل می‌کرد. Progress چرخه‌ی تدارکات را به مدار برد و امکان سوخت‌گیری، اقامت‌های طولانی و رفت‌وآمد گروه‌های بازدیدکننده را فراهم ساخت. سالیوت ۶ حدود ۴ سال و ۱۰ ماه در فضا ماند و به آزمایشگاهی برای آموختن زندگی پیوسته در مدار تبدیل شد. معماری میر (Mir) و سپس بخش روسی ایستگاه فضایی بین‌المللی، ریشه‌ی خود را در همان تصمیم ساده اما آینده‌ساز دارند.

بیش از یک میلیون نفر در سواحل اطراف مرکز فضایی کندی جمع شدند تا ببینند ناسا پس از فاجعه دوباره می‌تواند پرواز کند یا نه. XNET دیسکاوری در ماموریت STS-26 از سکوی 39B برخاست؛ نخستین پرواز برنامه پس از سانحه‌ی چلنجر و وقفه‌ای ۳۲ ماهه. چند لحظه بعد، دیسکاوری از ارتفاعی گذشت که چلنجر ۷۳ ثانیه پس از پرتاب در آن از هم پاشیده بود.

ناسا طی توقف پروازها، اتصال‌های بوسترهای سوخت جامد را بازطراحی کرد و لباس‌های پرتاب و سامانه‌ی خروج اضطراری تازه‌ای به کار گرفت. گروه ۵نفره در مدت ۴ روز و کمی بیش از یک ساعت، ۶۴ بار زمین را دور زد و ماهواره‌ی مخابراتی TDRS-3 را مستقر کرد. فرود موفق در پایگاه ادواردز ۳۸ سال پیش پایان سوگواری نبود؛ آزمونی بود برای اینکه اصلاح مهندسی و سخت‌گیری ایمنی چگونه می‌تواند اعتماد ازدست‌رفته را قدم‌به‌قدم بازسازی کند.

فضاپیما هنگام صعود به چرخش افتاد؛ نه یک‌بار، بلکه بارها.مایک ملویلکنترل SpaceShipOne را بازیافت و پرواز 16P را تا ارتفاع حدود ۱۰۲٫۹ کیلومتر ادامه داد. وسیله‌ی ساخته‌شده به رهبریبرت روتانپس از جدایی از هواپیمای حامل White Knight موتور هیبریدی خود را روشن کرد و به سرعتی نزدیک Mach 2.92 رسید. چرخش‌های ناخواسته نتوانستند نخستین تلاش رسمی برای جایزه‌ی Ansari X Prize را متوقف کنند.

قانون جایزه دشوار بود. همان فضاپیما باید ظرفیت معادل ۳ نفر را حمل می‌کرد و طی ۲ هفته دوباره از مرز ۱۰۰ کیلومتر می‌گذشت. پرواز دوم جایزه‌ی ۱۰ میلیون‌دلاری را برای تیم Scaled Composites قطعی کرد. دستاورد ۲۲ سال پیش ثابت کرد گروهی غیردولتی می‌تواند فضاپیمای سرنشین‌دار بازیابی‌پذیر بسازد، هرچند گردشگری فضایی بسیار آهسته‌تر و گران‌تر از وعده‌های آن دوران پیش رفته است. رقابت فضایی خصوصی امروز هنوز بخشی از نیروی خود را از همان پرواز می‌گیرد.