«قلقلک دادن دم اژدها»؛ گوی پلوتونیومی سومین بمب اتم که سازندگان خودش را کشت
فیزیکدانان برای سنجش مرز انفجار هستهای، بازتابندههای فلزی را با دست خالی به هسته پلوتونیوم نزدیک میکردند؛ آزمایشی که دو بار فاجعه آفرید. بعدازظهری بهاری در صحرای نیومکزیکو هفت نفر در اتاقی ساده دور یک میز فلزی جمع شده بودند. روی میز هیچچیز ترسناکی دیده نم…
خلاصه تحلیلی خبر
فیزیکدانان برای سنجش مرز انفجار هستهای، بازتابندههای فلزی را با دست خالی به هسته پلوتونیوم نزدیک میکردند؛ آزمایشی که دو بار فاجعه آفرید. بعدازظهری بهاری در صحرای نیومکزیکو هفت نفر در اتاقی ساده دور یک میز فلزی جمع شده بودند. روی میز هیچچیز ترسناکی دیده نم…
موضوعات اصلی: پشتیبانی شبکه، اسلوتین، کره، دست، آزمایش، چند
فیزیکدانان برای سنجش مرز انفجار هستهای، بازتابندههای فلزی را با دست خالی به هسته پلوتونیوم نزدیک میکردند؛ آزمایشی که دو بار فاجعه آفرید.
بعدازظهری بهاری در صحرای نیومکزیکو هفت نفر در اتاقی ساده دور یک میز فلزی جمع شده بودند. روی میز هیچچیز ترسناکی دیده نمیشد، فقط کرهای براق و نقرهای نیمهپوشیده در پوستهای از فلز خاکستری به چشم میخورد.
مردی سیوپنجساله روی کره خم شد و شست دست چپش را در سوراخ بالای پوسته فرو برد. با دست دیگرش پیچگوشتی معمولیای را گرفته بود که لبهی آن دو نیمهی پوسته را از هم جدا نگه میداشت. کنار میز، شمارندهی پرتو تیکتیک میکرد و با هر میلیمتری که نیمهی بالایی پایین میآمد، صدایش تندتر میشد.
حاضران این نمایش را میشناختند؛ لوئیس اسلوتین فیزیکدان کارکشتهی پروژهی منهتن دهها بار بیخطا اجرایش کرده بود و در لسآلاموس کسی دستهایی ثابتتر از دستهای او نداشت. اما اینبار پیچگوشتی لغزید و صدای برخورد فلز با فلز، کوتاه و خشک در اتاق پیچید.
نوری آبی هوای اطراف کره را پر کرد و موجی از گرما به صورتها خورد؛ گرمایی که هیچکدام از هشت نفر هرگز فراموشش نکردند. اسلوتین همان لحظه مزهای ترش در دهانش و سوزشی در دست چپش حس کرد. هیچ انفجاری رخ نداد و هیچچیز نشکست. اتاق، چند ثانیه بعد، درست مثل قبل به نظر میرسید.
اما اسلوتین بهتر از هر کسی در اتاق و شاید بهتر از هر کسی روی زمین میدانست آن درخشش آبی چه معنایی دارد. فیزیکدانی که سالها با مرگ بازی میکرد، در همان لحظه فهمید که چه بر سرش میآید و عجیبتر اینکه اولینبار نبود که کسی این کرهی کوچک را میکشت.
ماجرای کرهی نقرهای نُه ماه پیش از آن بعدازظهر شوم شروع شد، در روزهایی که جهان هنوز داشت معنایبمب اتمیرا میفهمید.
تابستان ۱۹۴۵، کارگاههای لسآلاموس شبانهروز کار میکردند. دو بمب روی هیروشیما و ناکازاکی فرود آمده بود وسومین هستهی پلوتونیومی آمریکاروی میز قرار داشت؛ آلیاژی از پلوتونیوم و گالیم به وزن حدود شش کیلوگرم، در قالب دو نیمکرهی آبکاریشده با نیکل. دانشمندان اسمش را گذاشته بودند روفوس. قرار بود ظرف چند روز به جزیرهی تینیان در اقیانوس آرام برسد و در شکم بمب سوم جا بگیرد.
سومین هستهی پلوتونیومی آمریکا برای حملهای دیگر به ژاپن آماده میشد
ژنرال لزلی گرووز فرماندهی پروژهی منهتن به واشنگتن خبر داد که بمب بعدی تا اواسط اوت آمادهی پرتاب خواهد بود. اما پیش از آنکه کره سوار کامیون شود، هری ترومن دستور داد هیچ بمب دیگری بدون اجازهی شخص او پرتاب نشود. چند روز بعد، امپراتور ژاپن صدایش را از رادیو به گوش مردمش رساند و تسلیم شد.
جنگ به پایان رسید و روفوس، سلاحی که برای ویران کردن یک شهر ساخته شده بود، ناگهان بیمصرف ماند. البته دانشمندان لسآلاموس کره را کنار نگذاشتند.
پلوتونیوم یکی از کمیابترین و گرانترین مواد ساخت بشر محسوب میشد و هنوز سؤالهای زیادی دربارهی رفتارش بیجواب مانده بود، دقیقاً چقدر به مرز واکنش زنجیرهای نزدیک میشود؟ کدام ماده نوترونها را بهتر برمیگرداند؟ برای طراحی نسل بعدی بمبها، باید مرز را دقیق اندازه میگرفتند. پس روفوس به آزمایشگاهی کوچک در درهای دورافتاده به نام اُمگا منتقل شد.
حالوهوای لسآلاموس هم در آن روزها عوض شده بود. فشار جنگ جایش را به ترکیبی از خستگی، غرور و حسی تازه میداد و خطر بزرگ بخشی از گذشته میشد. دانشمندان جوان با هیولایی کار میکردند که خودشان ساخته بودند و فکر میکردند رامش کردهاند. یکی از جوانها، چند روز بعد از تسلیم ژاپن، تصمیم گرفت شب را در آزمایشگاه بماند.
هری داگلیان ۲۴ سال داشت؛ پسری از خانوادهای ارمنیتبار در کنتیکت که فیزیک را در دانشگاه پردو خوانده بود و حالا، در مخفیترین پروژهی تاریخ کار میکرد. همکارانش او را آرام، دقیق و بیشازحد مشتاق توصیف کردهاند.
عصر ۲۱ اوت ۱۹۴۵داگلیان شامش را خورد و به آزمایشگاه برگشت. قاعدهای وجود داشت که هیچکس نباید تنها با مواد شکافتپذیر کار کند، اما او ایدهای در سر داشت و نمیخواست تا صبح صبر کند. تنها همراهش در ساختمان، سربازی به نام رابرت همرلی بود؛ نگهبانی پشت میز که از فیزیک چیزی نمیدانست.
در آزمایش آن شب، داگلیان روفوس را روی میز گذاشت و آجرهای کوچک کاربید تنگستن را یکییکی دورش چید؛ مثل بچهای که با لگو دیوار میسازد. هر آجر بخشی از نوترونهای فراری را به سمت کره برمیگرداند و شمارندهها را کمی بالاتر میبرد. هدف این بود که ببیند دیوار باید چقدر بلند شود تا کره به مرز واکنش زنجیرهای برسد.
افتادن یک آجر، هسته را برای چند ثانیه به وضعیت فوقبحرانی رساند
دیوار تقریباً کامل شده بود که داگلیان آخرین آجر را در دست گرفت و بالای کره برد. صدای شمارندهها هشدار داد که با گذاشتن این آجر، کره از مرز عبور میکند. هری دستش را عقب کشید و آجر از میان انگشتانش سُر خورد.
آجر درست روی مجموعه فرود آمد و اطرافش با درخشش آبی روشن شد. داگلیان بیدرنگ با دست راست آجر را کنار زد و سپس بخشی از دیوار را با دستهای خودش برچید تا واکنش کاملاً بخوابد. همهچیز چند ثانیه طول کشید و همان چند ثانیه کافی بود.
دست راست هری که از همه به کره نزدیکتر بود، بیشترین پرتو را جذب کرد. در روزهای بعد تاولها ظاهر شدند، تهوع و تب آمد و بدنش آرامآرام توان ساختن سلولهای تازه را از دست داد. پزشکان لسآلاموس تقریباً هیچ تجربهای از چنین وضعیتی نداشتند؛ فقط میتوانستند ثبت کنند و شاهد باشند.
هری داگلیان ۲۵ روز بعد، در ۱۵ سپتامبر ۱۹۴۵ درگذشت. او نخستین قربانی شناختهشدهی حادثهای بود که در آن واکنش زنجیرهای شکافت هستهای بهطور ناخواسته به حالت فوقبحرانی رسید.
پس از آن در لسآلاموس، قاعدهی کار نکردن بهتنهایی جدیتر گرفته شد. اما چیزی که داگلیان را کشته بود، یعنی نزدیککردن مواد بازتابنده با دست به هستهای که تا مرگ فاصلهای نداشت، همچنان ادامه یافت. هیچکس بهطور جدی نمیپرسید چرا یک آجر کوچک میتواند چنین کاری کند.
برای فهمیدن مرگ هری داگلیان، باید به درون روفوس سفر کنیم؛ به جایی که میلیاردها میلیارد اتم پلوتونیوم کنار هم نشستهاند و هرکدام، بیآنکه خبر داشته باشند، آمادهی شکستناند.
گاهی یکی از این اتمها خودبهخود میشکافد یا نوترونی سرگردان به آن برخورد میکند. هستهی اتم به دو تکه تقسیم میشود، مقداری انرژی آزاد میکند و بهطور میانگین حدود سه نوترون تازه به اطراف پرتاب میکند. سرنوشت همهچیز به همین سه نوترون بستگی دارد. هرکدام ممکن است به اتم دیگری بخورد و شکافت تازهای بسازد، یا از سطح کره بگریزد و برای همیشه گم شود.
بیایید روند پخششدن یک شایعه را در نظر بگیریم. تصور کنید هر کسی شایعهای را بشنود، آن را برای چند نفر دیگر تعریف کند. اگر هر نفر بهطور میانگین کمتر از یک نفر را باخبر کند، شایعه بعد از چند دست میمیرد. اگر دقیقاً یک نفر را باخبر کند؛ شایعه با همان شدت زنده میماند و اگر بیشتر از یک نفر، در مدت کوتاهی کل شهر خبردار میشوند.
بازتابندهها نوترونهای فراری را دوباره به هسته بازمیگرداندند
فیزیکدانها این عدد را ضریب تکثیر مینامند و با حرف k نشانش میدهند. مرز حیاتی، یعنی k مساوی یک، همان وضعیتیست که به آن «بحرانی» میگویند.
روفوس طوری ساخته شده بود که بهتنهایی کمی زیر این مرز بماند. نوترونهای زیادی از سطحش فرار میکردند و زنجیره هر بار خاموش میشد. حالا تصور کنید دور کره دیواری بچینید که نوترونهای فراری را مثل آینه به داخل برگرداند.
ناگهان، بدون اینکه حتی یک گرم پلوتونیوم اضافه شده باشد، نوترونهای بیشتری فرصت پیدا میکنند شکافت تازه بسازند. آجرهای کاربید تنگستن داگلیان و نیمکرههای بریلیوم اسلوتین دقیقاً همین آینهها بودند. آخرین آجر، شایعه را به کل شهر رساند.
چرا روفوس منفجر نشد؟ پاسخ کوتاه به سرعت واکنش و هندسهی مجموعه برمیگردد. بیشتر نوترونهای شکافت در یک چشمبرهمزدن آزاد میشوند، اما بخش بسیار کوچکی از آنها، کمتر از یک درصد، با تأخیری از کسری از ثانیه تا دهها ثانیه بیرون میآیند. راکتورهای هستهای به لطف همین نوترونهای تنبل قابلکنترلاند.
اما اگر بازتابندهها کره را آنقدر از مرز عبور دهند که زنجیره حتی بدون این نوترونهای تأخیری هم رشد کند، واکنش در کسری از ثانیه اوج میگیرد. فیزیکدانها به این وضعیت «بحرانیت آنی» میگویند و هر دو حادثهی روفوس از همین جنس بودند.
در بمب انفجاری، مواد منفجرهی متعارف هستهی پلوتونیومی را در زمانی بسیار کوتاه فشرده و برای لحظهای در آرایشی بسیار فوقبحرانی نگه میدارند. روی میز آزمایشگاه نه چنین فشردگیای وجود داشت و نه مجموعه میتوانست آرایش خود را حفظ کند.
انرژی آزادشده و تغییر شکل یا جابهجایی بازتابندهها شرایط بحرانی را از میان برد و زنجیره فروکش کرد. همهچیز تقریباً پیش از آنکه چشم بتواند واکنش نشان دهد، تمام شد. مقدار پلوتونیومی که شکافت، آنقدر ناچیز بود که با هیچ ترازویی نمیشد کمبودش را حس کرد.
ولی در همان لحظهی کوتاه، سیلی از نوترون و پرتو گاما اتاق را پر کرد.درخشش آبی، تابش چرنکوف نبود؛ پرتوها مولکولهای هوا را برانگیخته و یونیزه کردند و هوا هنگام بازگشت الکترونها به حالت کمانرژیتر، نور آبیبنفش ساطع کرد. گرمایی که حاضران روی پوستشان حس کردند، احتمالاً بیشتر به جذب ناگهانی پرتو در بدنشان برمیگشت تا به گرمای خود کره.
چند قدم فاصله در آن اتاقها میتوانست سرنوشت آدمها را تغییر دهد. طبق قانون مجذور معکوس فیزیک؛ شدت پرتو با مجذور فاصله کم میشود، یعنی اگر فاصلهتان از کره دو برابر شود، پرتویی که دریافت میکنید به یکچهارم میرسد. دست داگلیان چند سانتیمتر با روفوس فاصله داشت؛ در عوض همرلی، نگهبانی که چند متر دورتر نشسته بود، زنده ماند. نُه ماه بعد، همین قانون یکبار دیگر داوری کرد.
لوئیس اسلوتین را در لسآلاموس با لقب مردی با دستهای ثابت میشناختند. دانشمندی کانادایی از وینیپگ، پسر خانوادهای یهودی که از روسیه گریخته بودند، با دکترایی از کینگز کالج لندن و سابقهی کار در آزمایشگاه شیکاگو، جایی که نخستین راکتورهای آمریکا شکل گرفتند.
وقتی قرار شد هستهی پلوتونیومی ترینیتی، نخستین آزمایش اتمی تاریخ، سرهم شود، دستهای اسلوتین این بخش کار را انجام دادند. بعد از جنگ، او به چهرهی اصلی آزمایشهای بحرانی بدل شد. دهها بار هستهها را تا لبهی مرز بحرانی برد و هر بار سالم برگشت.
ریچارد فاینمن، فیزیکدان مشهور پروژهی منهتن، پیشتر یکی از آزمایشهای خطرناک نزدیکشدن به وضعیت بحرانی را به «قلقلکدادن دم اژدهای خفته» تشبیه کرده بود. طبق روایتهای تاریخی، انریکو فرمی هم به لوئیس اسلوتین هشدار داده بود اگر به همین شیوه ادامه دهد، تا یک سال دیگر زنده نخواهد ماند.
اسلوتین فاصلهاندازهای ایمن را با لبهی یک پیچگوشتی جایگزین کرده بود
روش اسلوتین چندان با ظرافت مهندسی پیش نمیرفت، او روفوس را درون نیمکرهی پایینی از جنس بریلیوم میگذاشت و نیمکرهی بالایی را بهآرامی رویش پایین میآورد. هرچه دو نیمکره به هم نزدیکتر میشدند، آینهی نوترونی کاملتر میشد و شمارندهها تندتر تیکتیک میکردند.
دستورالعمل آزمایشگاه میگفت باید میان دو نیمکره قطعههای فاصلهانداز قرار بگیرد تا هیچوقت کاملاً رویهم نیفتند. اسلوتین قطعهها را کنار گذاشته بود و به جایشان، لبهی یک پیچگوشتی را لای شکاف نگه میداشت و با چرخاندن آهستهی آن، فاصله را کم و زیاد میکرد.
بهار ۱۹۴۶، اسلوتین میخواست به شیکاگو برگردد و روی کاربردهای زیستی فیزیک کار کند. آلوین گریوز، فیزیکدانی که قرار بود جانشینش شود، باید پیش از رفتن او فوتوفن کار را یاد میگرفت. پس در بعدازظهر ۲۱ مه، اسلوتین آزمایش را یک بار دیگر برای او و شش نفر دیگر اجرا کرد.
ادامهی داستان را ابتدای مقاله خواندید، انگشت شست در سوراخ نیمکره، پیچگوشتی در دست راست، لغزش، صدای برخورد فلز و درخشش آبی. اما آنچه اسلوتین را به افسانه تبدیل کرد، در ثانیههای بعد اتفاق افتاد. او دست چپش را بهشدت بالا کشید و نیمکرهی بالایی را از روی کره پرت کرد. نیمکره روی زمین افتاد، آینه شکست و زنجیره خوابید.
یک لغزش کوتاه، مهارت مشهور او را به دوزی کشنده بدل کرد
همه چیز خیلی سریع رخ داد و اتاق کاملاً ساکت شد. کمی بعداسلوتین طرحی از جای هر نفر در لحظهی حادثه کشیدتا پزشکان بتوانند دوز پرتوی دریافتی آنها را تخمین بزنند. مردی که میدانست بهاحتمال زیاد خودش میمیرد، داشت دادههایی جمع میکرد تا پزشکان بتوانند دوز پرتوی بقیه را تخمین بزنند و نجاتشان دهند.
تخمینهای بعدی نشان داد اسلوتین چندین برابر دوز کشنده را دریافت کرده بود. در روزهای بعد، دستهایش ورم کرد و تاول زد و بدنش از کار افتاد، اما ذهنش تا مدتها روشن ماند. پدر و مادرش را از کانادا با هواپیمای ارتش به بالینش آوردند.
لوئیس اسلوتین ۹ روز بعددر ۳۰ مه ۱۹۴۶، در ۳۵ سالگی درگذشت. همان کرهای که برای جنگ آماده شده بود، کاری را تمام کرد که آجر داگلیان شروع کرده بود.
اما در راهروهای لسآلاموس، روایت دیگری هم زمزمه میشد. کسی که کره را از مرز بحرانی برگرداند، خودش کره را به مرز رسانده بود. اسلوتین فاصلهاندازهای ایمنی را کنار گذاشت و بهجای ابزاری مهندسی، پیچگوشتی دست گرفت. او آزمایشی خطرناک را جلوی جمعی اجرا کرد که حضور بیشترشان در آنجا ضروری نبود. برخی همکارانش بعدها گفتند او بیش از حد به مهارت خودش اعتماد داشت؛ همان اعتمادی که سالها دلیل شهرتش بود.
واکنش سریع اسلوتین مدت فوران را کوتاه و از تابش بیشتر جلوگیری کرد
شاید تاریخ جایی میان دو روایت بایستد. اسلوتین در لحظهی بحران، سریعتر و درستتر از هر کسی واکنش نشان داد و بعد، درحالیکه مرگ خودش را میدید، به فکر دیگران بود. او پیش از حادثه بارها ریسکی بزرگ را پذیرفت و سرانجام بهایش را پرداخت.
هفت نفر دیگری که در اتاق حضور داشتند بهلطف فاصلهی بیشتر، حرکت سریع اسلوتین در جداکردن نیمکرهها و بدنش که میان آنها و کره قرار گرفت، نجات یافتند. آلوین گریوز که درست پشت سر اسلوتین ایستاده بود، دوز بیشتری تابش دریافت کرد و مدتی بستری شد، اما زنده ماند.
گریوز بعدها هدایت علمی چند آزمایش اتمی آمریکا را به عهده گرفت و تقریباً دو دهه بعد، در ۵۵ سالگی بر اثر حملهی قلبی درگذشت. نقش پرتو روز حادثه در مرگش هیچوقت بهطور قطعی روشن نشد. بیشتر حاضران دیگر دههها زندگی کردند.
کرهی کوچکی که دو دانشمند را کشت، بعدها هستهی اهریمنی لقب گرفت و سرنوشت هنوز با او کار داشت. تابستان ۱۹۴۶ آمریکا مجموعهای از آزمایشهای اتمی را تحت عملیات کراسرودز در جزیرهی مرجانی بیکینی در اقیانوس آرام اجرا میکرد. قرار بود هستهی اهریمنی در سومین آزمایش منفجر شود و بالاخره همان کاری را بکند که برایش ساخته شده بود. ولی آزمایش دوم چنان آلودگی رادیواکتیوی به جا گذاشت که آزمایش سوم لغو شد.
روفوس هرگز منفجر نشد، سرانجام ذوبش کردند و پلوتونیوم آن در ساخت هستههای دیگر به کار رفت. کرهای که برای نابودی یک شهر ساخته شده بود، بیسروصدا در زرادخانهی آمریکا حل شد.
پس از حادثهی دوم، لسآلاموس آزمایشهای بحرانی دستی را کنار گذاشت. از آن به بعد، هستهها را دستگاههایی از راه دور به هم نزدیک میکردند و دانشمندان صدها متر دورتر، پشت دیوارهای ضخیم، شمارندهها را میدیدند. هیچ دستی دیگر نمیخواست دم اژدها را قلقلک بدهد.
امروز هستهی اهریمنی در هیچ موزهای نمایش داده نمیشود. شیئی که به اندازهی یک گریپفروت بود و در کف دست جا میگرفت، دیگر وجود ندارد. بااینحال، هر بار که مهندسی در یک تأسیسات هستهای، جایی در دنیا، قفل ایمنی را بررسی میکند یا قطعه و ابزار فاصلهاندازی را سر جایش میگذارد، قاعدهای را رعایت میکند که دو انسان با جانشان نوشتند.
برای ارزیابی پایداری، امنیت و نگهداری این زیرساخت، راهنمای پشتیبانی شبکه را نیز مطالعه کنید.