چرا فیل ماده اجساد نوزادان را حمل می‌کند؟ داستان تلخ برنده جایزه عکاس حیات وحش

در سپتامبر ۲۰۲۵، فدریکو ورونزی، عکاس حیات‌وحش، هنگام دنبال‌کردن گله‌ای از فیل‌ها در بستر رودخانه‌ای خشک در بیابان نامیبیا با صحنه‌ای اندوه‌بار روبه‌رو شد. فیل ماده‌ای جسد نوزادی را با خرطوم خود حمل می‌کرد؛ پاهای کوچک نوزاد دور خرطومش پیچیده شده بود و بدن بی‌جانش در هوا آویزان بود.

ورونزی ساعت‌ها گله را دنبال و مشاهده کرد که فیل ماده گاهی جسد نوزاد را روی زمین می‌گذارد تا آب بنوشد یا غذا بخورد، سپس دوباره آن را برمی‌دارد و به مسیر خود ادامه می‌دهد. یکی از عکس‌های او از این صحنه، جایزه اصلی مسابقه عکاس حیات‌وحش سال ۲۰۲۶ را که موزه تاریخ طبیعی لندن برگزار می‌کند، به دست آورد.

اما نکته شگفت‌انگیز ماجرا بعداً آشکار شد: نوزاد مرده متعلق به این فیل ماده نبود.

کریستین وینتر، مدیر برنامه حفاظت در سازمان غیرانتفاعی کمک به روابط انسان و فیل (EHRA)توضیح می‌دهدکه فیل ماده ۱۴ سال دارد و دو سال پیش نوزاد خودش را از دست داده است. از آن زمان تاکنون، چهار بار مشاهده شده که جسد نوزادان مرده فیل‌های دیگر را حمل می‌کند. به گفته وینتر، این نخستین بار است که چنین رفتاری در میان فیل‌های این منطقه ثبت می‌شود.

این مشاهده پرسش مهمی را مطرح می‌کند: چرا فیلی که مدت‌ها پیش نوزادش را از دست داده، همچنان به نوزادان مرده دیگر واکنش نشان می‌دهد؟

پژوهشگران هنوز پاسخ قطعی ندارند، اما چند توضیح احتمالی مطرح کرده‌اند. یکی از فرضیه‌ها این است که حمل جسد نوعی پردازش عاطفی باشد و فیل ماده با چنین رفتاری تلاش کند با تجربه فقدان کنار بیاید. احتمال دیگر این است که مرگ نوزادان دیگر، واکنشی مرتبط با تجربه از دست‌دادن فرزند خودش را در او برانگیزد.

البته توضیح ساده‌تری نیز وجود دارد: شاید فیل ماده می‌خواسته از جسد نوزاد در برابر شکارچیان محافظت کند. بنابراین، هرچند این رفتار با تجربه سوگ سازگار است، نمی‌توان با اطمینان انگیزه یا احساس دقیق حیوان را مشخص کرد.

ورونزی معتقد است دانستن گذشته این فیل، معنای تازه‌ای به عکسش می‌دهد. او می‌گوید مشاهده رفتار حیوان پس از فقدان نوزاد خودش، نشان می‌دهد زندگی عاطفی فیل‌ها احتمالاً پیچیده‌تر از چیزی است که بسیاری تصور می‌کنند.

رفتار این فیل ماده تنها نمونه مشاهده‌شده از واکنش فیل‌ها به مرگ همنوعانشان نیست. پژوهشگران پیش‌تر نیز رفتارهایی ثبت کرده‌اند که به سوگواری شباهت دارند؛ از لمس استخوان‌های فیل‌های مرده گرفته تا ماندن طولانی‌مدت کنار بقایای آن‌ها.

مشاهدات دیگر نشان می‌دهند که فیل‌ها گاهی به محل بقایای اعضای خانواده یا حتی فیل‌های غریبه بازمی‌گردند، استخوان‌ها را لمس می‌کنند و مدت زیادی کنار آن‌ها می‌ایستند.

چنین رفتارهایی نشان می‌دهند که مرگ همنوعان برای فیل‌ها با واکنش‌هایی فراتر از کنجکاوی ساده همراه است. بااین‌حال، تشخیص اینکه این واکنش‌ها تا چه اندازه به تجربه انسانی سوگ شباهت دارند، همچنان موضوع پژوهش است.

عکس ورونزی علاوه بر جلب توجه به رفتار عاطفی فیل‌ها، وضعیت نگران‌کننده جمعیت کوچکی از فیل‌های بیابانی نامیبیا را نیز نشان می‌دهد.

حدود ۱۵۰ فیل در امتداد بستر پنج رودخانه در بیابان نامیب زندگی می‌کنند. این جانوران برای یافتن آب و غذا مسافت‌های طولانی را می‌پیمایند و با استفاده از رفتارهای آموخته‌شده، خود را با شرایط خشک و دشوار محیط سازگار کرده‌اند.

فیل‌های بیابانی گونه‌ای جداگانه نیستند، بلکه جمعیتی از فیل‌ها هستند که شیوه زندگی متفاوتی را آموخته‌اند. به گفته وینتر، همین دانش رفتاری برای بقای آن‌ها ضروری است و ازدست‌رفتنش به‌آسانی جبران نمی‌شود.

جمعیت این فیل‌ها در دو دهه گذشته کاهش یافته است. خشکسالی‌های طولانی و درگیری با انسان‌ها، به‌ویژه بر سر منابع آب، از مهم‌ترین عوامل تهدیدکننده آن‌ها محسوب می‌شوند. فیل‌ها گاهی برای دسترسی به آب وارد زمین‌های کشاورزی می‌شوند و به مخازن، لوله‌ها و پمپ‌ها آسیب می‌زنند؛ اتفاقی که تنش میان مردم محلی و حیات‌وحش را افزایش می‌دهد.

یکی از نگران‌کننده‌ترین مشکلات این جمعیت، مرگ‌ومیر بالای نوزادان است. به گفته وینتر، از میان ۱۶ نوزاد متولدشده بین سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۲، فقط دو نوزاد زنده ماندند.

پژوهشگران احتمال می‌دهند برخی نوزادان به‌دلیل تولد زودرس جان خود را از دست بدهند. وزن نوزادان مرده‌ای که گروه حفاظتی پیدا کرده، حدود ۶۰ تا ۶۵ کیلوگرم بوده است؛ درحالی‌که نوزاد سالم معمولاً هنگام تولد بین ۱۰۰ تا ۱۲۰ کیلوگرم وزن دارد.

یکی از توضیح‌های احتمالی برای این وضعیت، استرس مزمن فیل‌های ماده بر اثر درگیری با انسان‌هاست. پژوهش‌های پیشین نشان داده‌اند که فیل‌ها ممکن است در واکنش به تجربه‌های آسیب‌زا، علائمی مشابه اختلال استرس پس از سانحه نشان دهند.

سازمان EHRA با همکاری دانیلا چاسید، پژوهشگر دانشگاه ایندیانا، مطالعه‌ای را آغاز کرده است تا تأثیر استرس مزمن و عوامل محیطی بر سلامت فیل‌های بیابانی را بررسی کند. در این پژوهش که تا سال ۲۰۲۸ ادامه خواهد داشت، نمونه‌های مدفوع فیل‌ها برای بررسی هورمون‌های مرتبط با استرس و عملکرد تیروئید و همچنین شناسایی آلاینده‌هایی مانند فلزات سنگین و مواد شیمیایی پایدار PFAS جمع‌آوری می‌شوند.

هنوز مشخص نیست این عوامل تا چه اندازه در مرگ‌ومیر بالای نوزادان نقش دارند، اما نتایج می‌توانند به شناخت بهتر تهدیدهای پیش روی این جمعیت کوچک کمک کنند.

برای ورونزی، عکس فیل ماده‌ای که جسد نوزاد دیگری را حمل می‌کرد، یادآور این است که حفاظت از حیات‌وحش نباید فقط به جلوگیری از انقراض گونه‌ها محدود شود. او امیدوار است تصویرش توجه مردم را به زندگی و رفاه هر فیل، به‌عنوان موجودی مستقل با روابط اجتماعی و واکنش‌های عاطفی پیچیده، جلب کند.

ورونزی امیدوار است عکس‌هایش دریچه‌ای به دنیای درونی فیل‌ها بگشایند و گوشه‌ای از ژرفای احساسات این حیوانات را به ما نشان دهند.