پایان عصر فالکون ۹؛ اسپیس‌ایکس قصد دارد موفق‌ترین موشک تاریخ را بازنشسته کند

موشک فالکون ۹ اسپیس‌ایکس در طول سال‌های گذشته فضانوردان، انواع تلسکوپ‌های فضایی ازجمله فضاپیمای کاوشگر قطبش‌سنج پرتو ایکس (IXPE)، تلسکوپ فضایی اقلیدس آژانس فضایی اروپا، ماهواره‌های سامانه موقعیت‌یابی جهانی (GPS) نیروی فضایی آمریکا و هزاران ماهواره اینترنتی استارلینک را به مدار زمین برده است. تقریباً با هر معیاری که بسنجیم، فالکون ۹ موفق‌ترین وسیله پرتاب در تاریخ محسوب می‌شود؛ اما اگر تصمیم اسپیس‌ایکس عملی شود، دوران این موشک به‌زودی به پایان خواهد رسید.

از زمانی که مهندسان اسپیس‌ایکس در دهه‌های ۲۰۰۰ و ۲۰۱۰ فالکون ۹ را توسعه می‌دادند، این موشک نوآورانه و نیمه چندبارمصرف به یکی از ارکان اصلی دسترسی به فضا تبدیل شده است؛ به‌طوری‌که در سال ۲۰۲۵، مسئولیت ۸۵ درصد از پرتاب‌های آمریکا را بر عهده داشت. اکنون اسپیس‌ایکس قصد دارد در طول چند سال آینده به‌تدریج فالکون ۹ را از چرخه فعالیت خارج کند تا تمرکز بیشتری بر برنامه استارشیپ داشته باشد؛ موشک غول‌پیکر و کاملاً چندبارمصرفی که قرار است انقلابی به‌مراتب بزرگ‌تر در صنعت فضانوردی رقم بزند.

بااین‌حال، تا زمانی که استارشیپ نتواند در حد فالکون ۹ مورد اعتماد قرار گیرد، فاصله‌گرفتن اسپیس‌ایکس از موشک کنونی‌اش احتمالاً پیامدهای گسترده‌ای برای صنعت فضایی خواهد داشت و مشتریان بسیاری را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.

از ناسا و پنتاگون گرفته تا استارتاپ‌ها، دانشگاه‌ها و سازمان‌های بین‌المللی، نهادهای متعددی به فالکون ۹ اسپیس‌ایکس وابسته‌اند. کاتلین کرلی، تحلیلگر ارشد پژوهشی در مرکز فناوری‌های نوظهور و امنیت دانشگاه جورج‌تاون، می‌گوید: «وقتی به یک ارائه‌دهنده خدمات پرتاب، به‌ویژه یک شرکت تجاری، وابسته باشید، عملاً مجبورید خودتان را با تصمیم‌های آن شرکت وفق دهید.»

قراردادهای وزارت دفاع آمریکا و نیروی فضایی این کشور برای استفاده از فالکون ۹ تا سال ۲۰۲۸ ادامه دارند؛ بنابراین، پرتاب‌های مربوط به این قراردادها دست‌کم تا آن زمان انجام خواهند شد. بااین‌حال، آن‌طور کهپولیتیکو گزارش دادهاسپیس‌ایکس تاکنون درخواست‌های نیروی فضایی برای تضمین پرتاب‌های بیشتر در سال‌های بعد را رد کرده است. به همین ترتیب، برخی شرکت‌ها نیز نتوانسته‌اند پروازهای آینده فالکون ۹ رارزرو کنند. این وضعیت می‌تواند عدم‌قطعیت‌ها، تأخیرهای احتمالی و افزایش هزینه پرتاب‌های فضایی آمریکا را به دنبال داشته باشد.

کرلی باور دارد که اسپیس‌ایکس باید توجه خود را به برنامه استارشیپ معطوف کند و این کار ممکن است مستلزم بازنشسته‌کردن خانواده موشک‌های فالکون باشد؛ نه فقط فالکون ۹، بلکهفالکون هویموشک بسیار قدرتمندتر این شرکت که آن هم از قابلیت نیمه چندبارمصرفی برخوردار است.

فالکون ۹ موشکی سودآور بوده، اما منافع تجاری اسپیس‌ایکس به‌ویژه از طریقاستارلینکتقویت شده است. این شرکت همچنین روی چشم‌انداز نامطمئن ساخت مراکز داده در مدار زمین سرمایه‌گذاری کرده؛ طرحی که در صورت تحقق، تقاضا برای پرتاب‌های استارشیپ را بیش‌ازپیش افزایش خواهد داد.

در سال‌های ابتدایی فعالیت اسپیس‌ایکس، قراردادهای مهم پرتاب ناسا به بقای این شرکت کمک کردند. کسب‌وکار گمنام ایلان ماسک در آن زمان برای جذب مشتری و ساخت و پرتاب نخستین موشک خود، یعنی فالکون ۱ با دشواری روبه‌رو بود. اسپیس‌ایکس در نهایت به بزرگ‌ترین شریک تجاری ناسا برای انتقال فضانوردان و محموله به فضا تبدیل شد و به این سازمان امکان داد فضانوردان را بدون وابستگی به موشک سایوز روسیه بهایستگاه فضایی بین‌المللیبفرستد.

درحال‌حاضر به نظر می‌رسد که ناسا بیش از گذشته به حفظ رابطه‌ی خود با اسپیس‌ایکس نیازمند است. آژانس فضایی آمریکا بیشتر مأموریت‌های مداری و پرتاب‌های اعماق فضا را از طریق اسپیس‌ایکس انجام می‌دهد؛ اما در مقابل، سهم ناسا از کل فعالیت‌های تجاری این شرکت تنها بخش کوچکی است.

بحران کمبود موشک؛ دسترسی به فضا دیگر مثل گذشته راحت نیست

جاشوا فینچ، سخنگوی ناسا در بیانیه‌ای گفت: «ناسا و اسپیس‌ایکس به‌طور منظم با یکدیگر در ارتباط هستند و همکاری خود را براساس قراردادهای موجود برای پرتاب محموله و فضانوردان، با هدف تضمین فعالیت ایمن ایستگاه فضایی بین‌المللی، ادامه می‌دهند. همچنین پرتاب مأموریت‌های علمی، اکتشافی و پژوهشی و فناوری از طریق قراردادهای خدمات پرتاب ما همچنان ادامه دارد.»

فینچ همچنین به همکاری ناسا با بوئینگ برای انتقال فضانوردان به ایستگاه فضایی و بازگرداندن آن‌ها به زمین اشاره کرد. ناسا فضاپیمای استارلاینر بوئینگ را به‌عنوان گزینه پشتیبانکرو دراگونفضاپیمای سرنشین‌دار اسپیس‌ایکس که برفراز موشک فالکون ۹ پرتاب می‌شود، در نظر گرفته بود.

بااین‌حال، استارلاینر تاکنون گزینه‌ای بسیار گران‌تر و نامطمئن‌تر از آب درآمده است. ساخت این فضاپیما با تأخیرهای پرهزینه‌ی متعددی همراه بوده و پروازهای آزمایشی‌اش نیز مشکلات زیادی داشته‌اند. در یکی از این موارد، در سال ۲۰۲۴، دو فضانورد ناسا برای ماه‌ها در ایستگاه فضایی گرفتار شدند. در نهایت، یک فضاپیمای کرو دراگون آن‌ها را به زمین بازگرداند. ناسا و بوئینگ قصد دارند در صورت امکان در دسامبر امسال، آزمایش بدون سرنشین دیگری روی استارلاینر انجام دهند و درصورت موفقیت، پروازهای سرنشین‌دار را از سال ۲۰۲۸ از سر بگیرند.

نیروی فضایی آمریکا نیز برای پرتاب فضاپیماهای حساس مرتبط با امنیت ملی، از جمله ماهواره‌های برنامه دفاع موشکی گنبد طلایی، به فالکون ۹ و برادر قدرتمندتر آن، فالکون هوی متکی شده است.

متیو واینزیِرل، پژوهشگر دانشکده کسب‌وکار هاروارد که بخش خصوصی صنعت فضایی را مطالعه می‌کند، با اشاره به فالکون ۹ می‌گوید: «امیدوارم این فناوری را به‌سادگی از دست ندهیم. اگر راهی برای ادامه فعالیت این برنامه و واگذاری آن به مجموعه‌ای دیگر وجود نداشته باشد، کنار گذاشتن آن اتلاف منابع عظیمی خواهد بود.»

رز رایلی، سخنگوی نیروی فضایی آمریکا، می‌گوید این سازمان تا سال مالی ۲۰۳۲ پرتاب‌هایی با فالکون ۹ و فالکون هوی در برنامه دارد. او همچنین گفت حداکثر ۶ شرکت دیگر به‌زودی قادر خواهند بود خدمات پرتاب مورد نیاز برای مأموریت‌های امنیت ملی را ارائه کنند.

رایلی می‌گوید: «ما وظیفه ذاتی داریم که برای شرایط احتمالی و پیش‌بینی‌نشده برنامه‌ریزی کنیم. هرچند انتظار نداریم مجبور به استفاده از این گزینه‌ها شویم، در حال بررسی سناریوهای مختلف و امکاناتی هستیم که در صورت نیاز می‌توانیم از آن‌ها بهره بگیریم.»

چشم‌انداز آینده استارشیپ همچنان نامطمئن است. دستیابی به چندبارمصرفی کامل، برای هر فضاپیمای مداری دستاوردی تاریخی خواهد بود؛ چه برسد به بزرگ‌ترین وسیله پرتابی که تاکنون ساخته شده است. بااین‌حال، بسیاری از پروازهای آزمایشی این موشک تاکنون با انفجارهای آتشین به پایان رسیده‌اند. پرواز آزمایشی بعدی، یعنی شماره ۱۵ برای اواسط نوامبر برنامه‌ریزی شده است.

حتی اگر اهداف بلندپروازانه‌ی اسپیس‌ایکس محقق و استارشیپ به‌زودی عملیاتی شود و با آهنگی سریع‌تر از فالکون ۹ به پروز درآيد، هنوز مشخص نیست بازار به همان اندازه به این موشک عظیم نیاز داشته باشد.

یکی از مشکلات آشکار استارشیپ، نداشتن دریچه محموله‌ی بزرگی است که بیشتر مشتریان ماهواره‌ای به آن نیاز دارند. در عوض، این موشک به دهانه‌ای باریک‌تر مجهز شده که به‌طور اختصاصی برای خارج کردن دسته‌ای از ماهواره‌های استارلینک طراحی شده است.

نگرانی دیگر به وضعیت متغیر صنعت هوش مصنوعی و طرح ساخت مراکز داده مداری مربوط می‌شود. اسپیس‌ایکس در ۲۵ اکتبر با عقد قراردادی به ارزش ۴۰ میلیارد دلار جهت خرید پردازنده‌های گرافیکی مراکز داده، گام دیگری در مسیر ورود به صنعت هوش مصنوعی برداشت. بااین‌حال، افزایش بدهی‌های صنعت هوش مصنوعی اکنون تأمین مالی چنین قراردادهایی را دشوارتر کرده است. با وجود این، طبق گزارش‌ها، شرکت آنتروپیک به یکی از بزرگ‌ترین مشتریان اسپیس‌ایکس تبدیل شده است.

برایس یادآوری می‌کند که فالکون ۹ نیز در ابتدا موشکی پرریسک تلقی می‌شد؛ زیرا در مسیر رسیدن به پروازهای منظم و در نهایت تسلط بر صنعت پرتاب فضایی، چندین شکست خبرساز را تجربه کرد.

با نزدیک‌شدن به پایان فعالیت فالکون ۹، برخی مشتریان تجاری اسپیس‌ایکس از همین حالا برای یافتن ارائه‌دهندگان جایگزین خدمات پرتاب دست‌به‌کار شده‌اند. کرلی می‌گوید نزدیک‌ترین رقیب استارشیپ، دست‌کم در بازار پرتاب محموله به مدار زمین، موشک نیوگلن شرکت بلو ارجین است. بااین‌حال، این موشک ۲۸ مه در جریان آزمایش احتراق ایستا در سکوی پرتاب کیپ کاناورال دچار انفجار شد و همچنان زمین‌گیر است. بلو ارجین قصد دارد تا ماه دسامبر سکوی پرتاب و زیرساخت‌های آسیب‌دیده را بازسازی کند.

شرکت یونایتد لانچ الاینس (ULA)، سرمایه‌گذاری مشترک بوئینگ و لاکهید مارتین نیز موشک جدید ولکان قنطورس را در اختیار دارد. این موشک نخستین پرواز خود را در سال ۲۰۲۴ انجام داد، اما پس از بروز مشکلاتی در بوستر سوخت جامد هنگام پرتابی در ماه فوریه، فعلاً از پرواز بازمانده است. ULA در ۲۸ اکتبر اعلام کرد که پروازهای ولکان را از اواسط نوامبر از سر می‌گیرد.

از دیگر رقبای اسپیس‌ایکس می‌توان به شرکت راکت‌لب اشاره کرد که بخش عمده بازار پرتاب ماهواره‌های کوچک را در اختیار گرفته است. شرکت‌های نوظهوری مانند فایرفلای ارو‌اسپیس، استوک اسپیس و رلتیویتی اسپیس نیز در بازار فعالیت می‌کنند.

واینزیرل می‌گوید: «وقتی فرصت سودآوری بزرگی وجود داشته باشد، هیچ‌چیز به‌اندازه وجود حجم زیادی پول در انتظار سرمایه‌گذاری نمی‌تواند رقابت را تقویت کند. احتمالاً اکنون با یکی از همان موقعیت‌هایی روبه‌رو هستیم که فرصت‌های تجاری فراوانی در آن وجود دارد.»

بااین‌حال، واینزیرل یادآوری می‌کند که کاهش هزینه‌های دسترسی به فضا به کمک فالکون ۹، در سال‌های اخیر به استارتاپ‌های فضایی امکان داده است از سرمایه‌گذاران برای توسعه طرح‌های جدید فضاپیما پول جذب کنند. اگر با کنار رفتن این موشک امتحان‌پس‌داده، هزینه‌ها دوباره افزایش پیدا کنند و ورود به فضا دشوارتر شود، ممکن است شرکت‌های نوپای بسیاری هرگز فرصت عملی‌کردن طرح‌هایشان را پیدا نکنند.

رقابت بین‌المللی نیز در افق صنعت پرتاب فضایی دیده می‌شود؛ به‌ویژه از سوی چین که بخش فضایی خود را گسترش داده و در تلاش است موشک‌های چندبارمصرف بومی را برای رقابت با اسپیس‌ایکس توسعه دهد.

چین در طول یکی دو سال گذشته پرتاب ماهواره‌های مشتریانی از کشورهایی مانند عمان و تایلند را آغاز کرده است. بااین‌حال، برخی مشتریان بالقوه ممکن است برای استفاده از موشک‌های چینی تردید داشته باشند؛ زیرا قوانین کنونی آمریکا، همکاری پیمانکاران این کشور با چین یا شرکت‌های تحت مالکیت چین را محدود می‌کند. در نتیجه، شرکتی که فضاپیمای خود را با موشک چینی به فضا بفرستد، ممکن است بعداً برای عقد قرارداد با ناسا یا نیروی فضایی آمریکا با مشکل مواجه شود.

صنعت فضایی اروپا نیز همچنان از آمریکا و چین عقب‌تر است؛ اما برای جبران این فاصله تلاش می‌کند. شرکت فرانسوی آریان‌اسپیس موشک سنگین آریان ۶ را توسعه داده و در حال ساخت جانشین نیمه چندبامصرف آن برای دهه ۲۰۳۰ است.

سخنگوی آژانس فضایی اروپا در بیانیه‌ای گفت: «اولویت این سازمان تضمین دسترسی مطمئن، پایدار و مستقل اروپا به فضا است. بنابراین، رویکرد اصلی ما روشن است: برای مأموریت‌های آژانس، ابتدا به سراغ خدمات پرتاب اروپایی می‌رویم و تلاش می‌کنیم تا حد امکان از آن‌ها استفاده کنیم.»

این سخنگو به موشک آریان ۶ و موشک میان‌رده وِگاسی و همچنین گزینه‌های نوظهور مانند موشک اسپکتروم شرکت آلمانی ایزار ارو‌اسپیس اشاره کرد؛ وسیله‌ی پرتابی که در ماه سپتامبر نخستین پرواز فضایی خود را انجام داد و نقطه عطفی برای بخش تجاری صنعت فضایی اروپا رقم زد.

سخنگوی آژانس فضایی اروپا همچنین تأکید کرد که ازسرگیری همکاری با روسیه و استفاده مجدد از موشک سایوز «در دستور کار نیست»؛ زیرا پرتاب‌های سایوز از پایگاه فضایی اروپا در گویان فرانسه، پس از تهاجم روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ متوقف شدند.

در نهایت، اسپیس‌ایکس شرکتی است که ایلان ماسک، مدیرعامل آن و یکی از ثروتمندترین افراد جهان، هدایتش می‌کند؛ چهره‌ای جنجالی که در زمینه‌ی پیشبرد سیاست‌های راست‌گرایانه در آمریکا و دیگر کشورها فعال بوده است. اسپیس‌ایکس همچنین در سیاست خارجی کشورها، به‌ویژه در اوکراین، تأثیر گذاشته است؛ از جمله با محدودکردن دسترسی به اینترنت ماهواره‌ای استارلینک.

بااین‌حال، چنین رویدادهایی تاکنون تأثیر چشمگیری بر توانایی اسپیس‌ایکس برای عقد قراردادهای پرسود دولتی نداشته‌اند. واینزیرل می‌گوید نهادهای فدرال آمریکا، اسپیس‌ایکس را از نظر توانمندی و هزینه، بهترین گزینه موجود ارزیابی کرده‌اند.

واینزیرل افزود: «بااین‌حال، هیچ دولتی نمی‌خواهد به یک شرکت واحد وابسته باشد. بنابراین تصور می‌کنم علاقه‌ای جدی و پایدار به حمایت از رقبای اسپیس‌ایکس وجود خواهد داشت.»