کشف سفال‌های چینی در آفریقا؛ ردپای ارتباط هزارساله امپراتوری زیمبابوه با شرق آسیا

باستان‌شناسان در جریان کاوش در محوطه تاریخی زیمبابوه بزرگ، قطعاتی از ظروف سفالی چینی به رنگ سبز یشمی کشف کرده‌اند. این یافته‌ها نشان می‌دهند که ساکنان یکی از مهم‌ترین تمدن‌های آفریقایی در قرون وسطی، از طریق شبکه‌های تجاری گسترده با سرزمین‌هایی در هزاران کیلومتر دورتر، از جمله چین، ارتباط داشتند.

به‌گزارشلایوساینسزیمبابوه بزرگ شهری باستانی در جنوب شرقی کشور امروزی زیمبابوه است که حدود هزار سال پیش به مرکز یکی از پادشاهی‌های قدرتمند آفریقا تبدیل شد. این شهر از قرن یازدهم تا دست‌کم قرن پانزدهم میلادی رونق داشت و به معماری سنگی، فلزکاری پیشرفته و آثار هنری آیینی خود شناخته می‌شد.

با وجود اهمیت تاریخی زیمبابوه بزرگ، هنوز بخش زیادی از گذشته آن ناشناخته مانده است؛ زیرا ساکنان شهر تاریخ مکتوبی از خود به جا نگذاشته‌اند. بااین‌حال، کاوش‌های جدید به پژوهشگران کمک می‌کنند تا درباره زندگی مردم، فعالیت‌های اقتصادی و ارتباطات تجاری این تمدن اطلاعات بیشتری به دست آورند.

شادریک چیریکوره، باستان‌شناس دانشگاه آکسفورد و سرپرست کاوش‌های جدید، در مستند «اسرار مردگان: شهر طلایی آفریقا» که از شبکه PBS پخش می‌شود، همراه گروهی از پژوهشگران تلاش کرده است به پرسش‌هایی درباره شکل‌گیری، شکوفایی و افول این تمدن پاسخ دهد.

یکی از مهم‌ترین یافته‌های کاوش‌های جدید، قطعاتی از سفال‌های لعاب‌دار به رنگ سبز یشمی است که در بخش‌های مختلف محوطه زیمبابوه بزرگ کشف شده‌اند.

چیریکوره و موچن ژو، پژوهشگر دوره دکتری باستان‌شناسی دانشگاه آکسفورد، در بررسی یکی از قطعات متوجه شدند که سطح آن بسیار براق است. این ویژگی نشان می‌دهد ظرف در دمای بسیار بالایی پخته شده؛ روشی که در آن دوران از دستاوردهای پیشرفته سفالگری چین به شمار می‌رفت.

باستان‌شناسان قطعات این سفال‌ها را در نقاط مختلف زیمبابوه بزرگ پیدا کرده‌اند، اما تعداد آن‌ها بسیار کم است. چیریکوره معتقد است کمیاب‌بودن ظروف چینی احتمالاً نشان می‌دهد که آن‌ها کالاهایی ارزشمند و تجملی بوده‌اند و شاید تنها افراد ثروتمند یا نخبگان جامعه از آن‌ها استفاده می‌کردند.

البته کشف سفال‌های چینی به این معنا نیست که بازرگانان چینی لزوماً به زیمبابوه بزرگ سفر کرده‌اند. این ظروف ممکن است از طریق چندین واسطه و مسیر تجاری مختلف به شهر رسیده باشند.

کشف سفال‌های چینی تنها نشانه ارتباطات گسترده زیمبابوه بزرگ با جهان خارج نیست. باستان‌شناسان پیش‌تر نیز اشیای شیشه‌ای در این محوطه پیدا کرده بودند که منشأ آن‌ها به هند، جنوب شرقی آسیا و خاورمیانه بازمی‌گردد. به‌گفته چیریکوره، فاصله هند یا سریلانکا تا زیمبابوه بزرگ دست‌کم ۸هزار کیلومتر است. بازرگانان برای جابه‌جایی کالاها در اقیانوس هند از بادهای موسمی کمک می‌گرفتند.

شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد که شبکه‌های تجاری زیمبابوه بزرگ به مبادلات دریایی محدود نمی‌شدند. پژوهشگران اشیایی فلزی پیدا کرده‌اند که از سرزمین جمهوری دموکراتیک کنگوی امروزی، در فاصله حدود دوهزار کیلومتری، به این منطقه رسیده بودند.

ساکنان شهر همچنین مس و قلع موردنیاز خود را از مناطقی در آفریقای جنوبی امروزی، در فاصله بیش از ۵۰۰ کیلومتری، تأمین می‌کردند. بررسی شیمیایی استخوان‌های گاو نیز نشان داده است که برخی از این حیوانات در محدوده‌ای به گستردگی حدود ۱۴۰ کیلومتر جابه‌جا و مبادله می‌شدند.

مجموع این یافته‌ها تصویری از جامعه‌ای به دست می‌دهد که اقتصاد آن به شبکه‌ای از روابط محلی، منطقه‌ای و بین‌قاره‌ای وابسته بود.

اهمیت کشفیات جدید به شناخت تجارت در آفریقای قرون وسطی محدود نمی‌شود. یافته‌های باستان‌شناسی به اصلاح روایت‌های نادرستی نیز کمک می‌کنند که در دوران استعمار درباره زیمبابوه بزرگ رواج یافته بودند.

نخستین کاوش‌های این محوطه در اواخر قرن نوزدهم انجام شد. در آن زمان، استعمارگران بریتانیایی بسیاری از آثار ارزشمند شهر، از جمله اشیای ساخته‌شده از طلا، عاج و فلز را غارت کردند. آن‌ها ادعا می‌کردند که مردم بومی آفریقا توانایی ساخت چنین شهری را نداشته‌اند و بناهای آن احتمالاً به دست فنیقی‌ها، مردمانی باستانی از منطقه مدیترانه، ساخته شده‌اند. استعمارگران از چنین ادعاهایی برای توجیه انتقال آثار باستانی به انگلستان استفاده می‌کردند.

چیریکوره می‌گوید در دوران کودکی با نمادهای زیمبابوه بزرگ احاطه شده بود، اما زمانی که تحصیل در رشته باستان‌شناسی را آغاز کرد، متوجه شد چه اختلاف‌نظرهای گسترده‌ای درباره سازندگان این شهر وجود داشته است.

پژوهشگران همچنین در تلاش‌اند علت افول زیمبابوه بزرگ را بهتر درک کنند. یکی از فرضیه‌ها این است که افزایش جمعیت و استفاده بیش‌ازحد از زمین‌های کشاورزی، در کنار شرایط خشک منطقه، تأمین غذای ساکنان را دشوار کرد و موجب کاهش جمعیت شهر شد. بااین‌حال، علت دقیق افول این مرکز شهری هنوز روشن نیست.

یکی دیگر از پرسش‌های حل‌نشده درباره زیمبابوه بزرگ، منشأ سنگ‌هایی است که برای ساخت مجسمه‌های مشهور پرندگان استفاده می‌شدند. این مجسمه‌ها از سنگ صابون، نوعی سنگ نسبتاً نرم و مناسب برای تراشیدن، ساخته شده‌اند. پرندگان سنگی برای مردم شونا، بزرگ‌ترین گروه بومی زیمبابوه، اهمیت فرهنگی زیادی دارند و یکی از آن‌ها الهام‌بخش طراحی «پرنده زیمبابوه»، نماد ملی این کشور، بوده است. تصویر این پرنده امروزه روی پرچم زیمبابوه دیده می‌شود.

با وجود اهمیت مجسمه‌ها، باستان‌شناسان هنوز نمی‌دانند سنگ صابون موردنیاز برای ساخت آن‌ها دقیقاً از کجا تأمین می‌شده است. چیریکوره می‌گوید چندین منبع طبیعی سنگ صابون در اطراف زیمبابوه بزرگ وجود دارد و قصد دارد در کاوش‌های بعدی، این مناطق را بررسی کند تا منشأ زمین‌شناختی سنگ‌های به‌کاررفته در مجسمه‌ها را شناسایی کند.

کشف سفال‌های چینی و دیگر کالاهای وارداتی نشان می‌دهد که زیمبابوه بزرگ برخلاف تصور رایج از جوامع تاریخی دورافتاده، بخشی از شبکه‌های گسترده تجارت در جهان قرون وسطی بوده است. شبکه‌هایی که از مناطق داخلی آفریقا تا سواحل اقیانوس هند و سرزمین‌های دوردست آسیا امتداد داشتند.