ماهواره جاسوسی دوران جنگ سرد آمریکا پس از ۳۸ سال در مدار منفجر شد

یکی از ماهواره‌های جاسوسی قدیمی آمریکا که از دوران جنگ سرد در مدار زمین باقی مانده بود، پس از نزدیک به چهار دهه ناگهان متلاشی شد. این ماهواره که «USA-32» نام رسمی و «فارا ۳» نام محرمانه‌اش بود، اکنون ابری از زباله‌های فضایی را در ارتفاع صدها کیلومتری زمین بر جا گذاشته است. علت انفجار هنوز مشخص نیست.

نیروی فضایی آمریکا تأیید کرد که یواس‌ای-۳۲ در ۱۳ سپتامبر ۲۰۲۶، حدود ساعت ۲۱:۱۳ به وقت جهانی، در مدار پایین زمین از هم پاشیده است. این اتفاق در سامانه‌های رهگیری به‌عنوان «رویداد تکه‌تکه‌شدن» ثبت شد؛ یعنی ماهواره به‌طور ناگهانی به شمار زیادی قطعه کوچک‌تر تبدیل شده است. نیروی فضایی می‌گوید فعلاً تهدید فوری برای فضاپیماهای دیگر شناسایی نشده، اما قطعات حاصل از انفجار همچنان در مدار باقی مانده‌اند.

ماهواره در ارتفاع حدود ۷۷۵ کیلومتری از سطح زمین قرار داشت؛ ناحیه‌ای که از قبل نیز محل رفت‌وآمد ماهواره‌های فراوان و زباله‌های فضایی بود. بنا به گزارش‌ها، بیش از ۲۰۰ ماهواره فعال در فاصله‌ای حدود ۵۰ کیلومتری از ارتفاعی که فارا ۳ در آن متلاشی شد، در گردش هستند. برخی از این ماهواره‌ها همچنان خدمات ارتباطی ارائه می‌کنند و به همین دلیل، حتی قطعات کوچک باقی‌مانده از انفجار نیز می‌توانند در آینده دردسرساز شوند.

داستان فارا ۳ به سال‌های پایانی جنگ سرد برمی‌گردد. آمریکا این ماهواره را در ۵ سپتامبر ۱۹۸۸ با موشک تایتان ۲به فضا فرستاد. یواس‌ای-۳۲ بخشی از برنامه‌ای بسیار محرمانه زیر نظر «دفتر ملی شناسایی آمریکا» بود که ماهواره‌های جاسوسی این کشور را مدیریت می‌کند.

این ماهواره‌ها بخشی از «برنامه ۹۸۹» بودند؛ طرح جاسوسی گسترده‌تری که سابقه‌اش به دهه ۱۹۶۰ می‌رسید. یکی از اهداف اصلی برنامه، شناسایی و زیرنظرگرفتن سامانه‌های ارتباطی و راداری شوروی از فضا بود.

نسل‌های نخست ماهواره‌های برنامه ۹۸۹ اطلاعات جمع‌آوری‌شده را روی نوار ذخیره می‌کردند و سپس هنگام عبور از فراز ایستگاه‌های زمینی آمریکا، داده‌ها را ارسال می‌کردند. ماهواره‌های فارا یک گام جلوتر رفتند و می‌توانستند اطلاعات را مستقیم به زمین مخابره کنند.

اسناد محرمانه‌ای که دفتر ملی شناسایی آمریکا در سال ۲۰۲۶ منتشر کرده، نشان می‌دهد فارا ۳ به‌طور خاص برای شنود سیگنال‌های راداری طراحی شده بود. این ماهواره امواجی را در محدوده فرکانسی ۲ تا ۱۸ گیگاهرتز جمع‌آوری می‌کرد؛ محدوده‌ای که بسیاری از سامانه‌های راداری نظامی در آن فعالیت می‌کنند.

ظاهر فارا ۳ نیز با نسخه‌های قبلی تفاوت زیادی داشت. به نوشتهگیزمودونسل‌های ابتدایی ماهواره‌های فارا نسبتاً کوچک و شبیه جعبه بودند، اما فارا ۳ بدنه‌ای بزرگ و استوانه‌ای داشت. در برخی گزارش‌ها ظاهر آن به «قوطی بزرگ تن ماهی» تشبیه شده و وزنش نزدیک به ۱۳۶۰ کیلوگرم، برآورد شده است.

مدار ماهواره تقریباً دایره‌ای و در ارتفاع حدود ۷۷۵ کیلومتری زمین قرار داشت. طبق اسناد رسمی، عمر طراحی‌شده فارا ۳ حدود سه سال بود، اما شواهد نشان می‌دهند احتمالاً بسیار بیشتر از این مدت فعال مانده است.

رصدگران آماتور گزارش کرده بودند که ماهواره دست‌کم تا سال ۲۰۰۷ همچنان با سرعت چرخشی اولیه‌اش در مدار حرکت می‌کرد و چرخش آن سرانجام در سال ۲۰۲۱ متوقف شد. براین‌اساس، ممکن است فارا ۳ برای بیش از یک دهه اطلاعات قابل استفاده در اختیار آمریکا قرار داده باشد، هرچند زمان دقیق پایان مأموریت آن هنوز به‌طور عمومی مشخص نشده است.

چند روز پس از انفجار، شرکت خصوصی رهگیری ماهواره‌ای «اس۲ای سیستمز» تعدادی از قطعات فارا ۳ را در مدار پایین زمین ردیابی کرد. به گفته این شرکت، تا زمان ثبت داده‌ها تعداد زیادی قطعه در بخش گسترده‌ای از مسیر مداری پخش شده بودند. تعداد کل قطعات هنوز اعلام نشده است.

اما چرا ماهواره‌ای که دهه‌ها در مدار بود، ناگهان منفجر شد؟

هنوز پاسخ قطعی وجود ندارد. یکی از احتمال‌ها این است که مخزن تحت فشار ماهواره پس از حدود ۳۸ سال حضور در محیط خشن فضا دچار پارگی شده باشد. باقی‌ماندن مقداری سوخت در مخزن نیز می‌تواند به انفجار منجر شود. خرابی یا ترکیدن یکی از سلول‌های باتری، سناریوی دیگری است که برای چنین رویدادهایی مطرح می‌شود.

از طرف دیگر، هیچ مدرکی هم از خرابکاری یا استفاده از سلاح ضدماهواره‌ای به دست نیامده است. با توجه به عمر بسیار زیاد فضاپیما، فرسودگی تجهیزات داخلی یکی از توضیح‌های جدی‌تر برای حادثه به شمار می‌رود.

مشکل اصلی حالا خود ماهواره نیست، بلکه چیزی است که از آن باقی مانده است. قطعات فارا ۳ به مجموعه رو‌به‌رشد زباله‌های فضایی اضافه شده‌اند؛ بقایایی که می‌توانند برای سال‌ها یا حتی دهه‌ها در مدار بمانند و با ماهواره‌های فعال برخورد کنند.

نهادهای فضایی اکنون در حال شناسایی و رهگیری قطعات ماهواره هستند. برای فضاپیمایی که بخش بزرگی از عمرش را مخفیانه صرف شنود فعالیت‌های شوروی کرد، پایان مأموریت شکل عجیبی پیدا کرده است: عملیات محرمانه فارا ۳ شاید سال‌ها از دید عموم پنهان مانده باشد، اما قطعات باقی‌مانده از آن اکنون به بخشی کاملاً قابل ردیابی از زباله‌های اطراف زمین تبدیل شده‌اند.