راز هولناک مقبره‌های ابیدوس؛ آیا برخی فراعنه مصر خدمت‌گزاران خود را قربانی می‌کردند؟

گورستان سلطنتی ام‌القعاب در نزدیکی ابیدوس، از پنج‌هزار سال پیش آرامگاه نخستین فرعون‌های مصر باستان بوده و سازه‌های خشتی کهن آن پیکر پادشاهان و صدها مقبره‌ی فرعی را در خاک پنهان کرده‌اند. در میان مزارها، درباریان، مُهرداران، بازرسان، بانوان دربار و صنعتگرانی نیز وجود دارند که همراهی هم‌زمانشان با فرمانروایان متوفی، همواره معمایی برای باستان‌شناسان به شمار می‌رفت.

پژوهشگران با بازخوانی شواهد فیزیکی به‌جامانده از جمجمه‌های گورستان ابیدوس به پاسخ تکان‌دهنده‌ای درباره‌ی سرنوشت خادمان دست یافته‌اند. به‌گزارشگاردینیافته‌های پژوهشی تازه نشان می‌دهد که درباریان فراعنه هم‌زمان با مرگ فرمانروای خود، در قالب آیینی هولناک برای خدمت ابدی در جهان پس از مرگ، قربانی می‌شدند. پژوهش شواهدی از جراحات مهلک بر سر خادمان را ثبت کرده که فرضیه‌های مرسوم را دگرگون می‌سازد.

تعداد گورهای فرعی در دوره‌ی فرمانروایان مختلف یکسان نبود. دکتر روزلین کمبل، پژوهشگر دانشگاه پردو در آمریکا، در پژوهش به این تفاوت اشاره کرده و می‌گوید: «آها (Aha)، اولین فرمانروای دودمان نخست مصر باستان، ظاهرا فقط چند گور فرعی در کنار آرامگاه خود داشت. اما جانشینانش صدها گور در اطراف آرامگاه‌ها و محوطه‌های تدفین خود بر جای گذاشتند.»

دکتر روزلین کمپبل، نویسنده‌ی پژوهش، پس از دهه‌ها مسکوت‌ماندن پرونده سراغ استخوان‌های آرشیوشده رفت. او ۴۶ جمجمه از مجموعه‌ی داک‌ورث در دانشگاه کمبریج را مورد سنجش دقیق آسیب‌شناسی قرار داد؛ بقایایی که به خادمان پیرامون سازه‌های تدفین سه چهره‌ی سلطنتی نامدار، یعنی شاه جر (Djer)، شاه جت (Djet) و ملکه مرنیث (Merneith) تعلق داشتند.

کمپبل می‌گوید: «پرسش درباره‌ی اینکه آیا سنت قربانی‌کردن ملازمان در مصر انجام می‌شده یا خیر، بیش از یک قرن مورد مناقشه بوده است.»

نتیجه بررسی‌ها توجه پژوهشگران را به ۱۸ جمجمه جلب کرد. این نمونه‌ها نشانه‌هایی از آسیب‌های احتمالا مرگ‌بار، از جمله شکستگی داشتند. در یکی از جمجمه‌ها نیز آسیبی ناشی از ضربه‌ای برنده در ناحیه چشم دیده شد.

کمبل معتقد است پتری احتمالا شکستگی‌ها را دیده، اما متوجه نشده که این آسیب‌ها در حوالی زمان مرگ ایجاد شده‌اند، نه بر اثر صدماتی که بعدها به بقایا وارد شده‌اند. تفاوت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا اگر آسیب‌ها در زمان مرگ ایجاد شده باشند، می‌توانند سرنخی از چگونگی کشته‌شدن برخی از افراد مدفون در گورها ارائه دهند.

شکل شکستگی‌ها نیز نکته‌ی دیگری را آشکار کرد. به گفته‌ی کمبل، آسیب‌ها بعید است بر اثر ضربه‌ی گرز ایجاد شده باشند؛ همان سلاحی که در آثار هنری مصر باستان، اغلب در دست پادشاه پیروز هنگام ضربه‌زدن به دشمنان دیده می‌شود. در عوض، احتمال دارد اجسام پهن و تختی از جنس چوب یا شاخ حیوانات عامل شکستگی‌ها بوده باشند.

بااین‌حال، شواهد به‌تنهایی دلیل بر این نیست که همه افراد مدفون در گورهای فرعی قربانی شده‌اند. کمبل تأکید می‌کند نمی‌توان سرنوشت افرادی را که جمجمه‌هایشان نشانه‌ای از آسیب ندارند، با اطمینان مشخص کرد. او می‌گوید: «ممکن است برخی از خدمت‌گزاران قربانی شده باشند و برخی دیگر نه.»

شواهد موجود همچنین نشان می‌دهد که تعداد گورهای فرعی به‌سرعت کاهش یافته؛ به نظر می‌رسد این رسم با آغاز دودمان دوم مصر از میان رفته باشد. اگر قربانی‌کردن خدمت‌گزاران در دوره‌ای از تاریخ مصر رواج داشته، ظاهرا این آیین برای مدت طولانی ادامه پیدا نکرده است.

سلیمه اکرام، استاد دانشگاه آمریکایی قاهره، می‌گوید فرضیه‌ی قربانی‌کردن خدمت‌گزاران تازه نیست، اما پژوهش کمبل از روش‌های علمی دقیق‌تری برای ارزیابی بقایای انسانی استفاده کرده است. به گفته‌ی اکرام، این رسم عمر کوتاهی داشت و بعدها پیکره‌هایی کوچک جای افراد را گرفتند.

اکرام احتمال می‌دهد که برخی یا همه‌ی خدمت‌گزاران، همراهی ابدی با پادشاهی که جایگاهی خدایی داشت را فرصتی برای ادامه‌ی خدمت در جهان پس از مرگ می‌دانستند. البته، ممکن است برخی دیگر از این سرنوشت وحشت داشته، مخالف بوده یا برای فرار نیز تلاش کرده باشند.

پژوهشگران اشاره می‌کنند که قربانی‌کردن افراد در کنار فرمانروایان به مصر باستان محدود نبوده و در فرهنگ‌ها و دوره‌های تاریخی مختلف رخ داده است. همچنین، نباید فرض کرد که همه‌ی افراد این گورستان با سرنوشت خود موافق بوده‌اند.

شاید برخی درباریان پیوستن به پادشاه را موهبتی برای رسیدن به جاودانگی می‌پنداشتند، اما بعید نیست گروهی نیز با اطلاع از پایان تلخ زندگی خود، از ترس به وحشت افتاده و در پی فرار از سرنوشت محتومشان برآمده باشند. صحنه‌های قربانی‌کردن افراد احتمالا وضعیتی بسیار هولناک داشته‌اند و احتمال کشته‌شدن خشونت‌آمیز برخی افراد دور از انتظار نیست.

در نهایت، شکستگی‌های جمجمه‌ها پرسشی قدیمی را دوباره مطرح می‌کند: آیا برخی از اطرافیان نخستین فراعنه مصر، هنگام مرگ فرمانروای خود جانشان را از دست می‌دادند؟ یافته‌های تازه شواهدی در حمایت از این احتمال ارائه می‌کنند، اما برای مشخص‌شدن شمار قربانیان، چگونگی مرگ آن‌ها و نقش دقیق این افراد در آیین‌های تدفین، هنوز به شواهد بیشتری نیاز است.

پژوهش در نشریه‌یFrontiers in Environmental Archaeologyمنتشر شده است.