سهل‌انگاری کوچک، فاجعه‌ بزرگ؛ هواپیمای بوئینگ ۷۴۷ ژاپن چطور ۵۲۰ نفر را به کام مرگ کشاند؟

عصر ۱۲ آگوست ۱۹۸۵ (۲۱ مرداد ۱۳۶۴)، پرواز ۱۲۳ شرکت ژاپن ایرلاینز از فرودگاه هانه‌دا در توکیو به مقصد اوساکا برخاست. بوئینگ ۷۴۷ این پرواز ۵۰۹ مسافر و ۱۵ خدمه داشت و قرار بود سفری معمولی را پشت سر بگذارد؛ اما حدود ۱۲ دقیقه پس از برخاستن، صدایی مهیب از بخش عقب هواپیما شنیده شد. کابین ناگهان فشار خود را از دست داد و هواپیما با آسیبی روبه‌رو شد که کنترل آن را به یکی از دشوارترین چالش‌های تاریخ هوانوردی تبدیل کرد.

حدود نیم ساعت بعد، هواپیما در منطقه‌ای کوهستانی در استان گونما سقوط کرد. از مجموع ۵۲۴ سرنشین، ۵۲۰ نفر جان باختند و تنها چهار مسافر زنده ماندند. این سانحه همچنان مرگبارترین حادثه‌ی تاریخ هوانوردی تجاری با یک هواپیما به‌شمار می‌رود.

برای فهمیدن علت سقوط باید به هفت سال قبل برگردیم. هواپیمای موردنظر در سال ۱۹۷۸ هنگام فرود در فرودگاه اوساکا، بخش انتهایی بدنه‌اش را به باند برخورد داد؛ اتفاقی که به دم و بخش عقب هواپیما آسیب زد و تعمیرش را ضروری کرد. شرکت بوئینگ تعمیرات سازه‌ای را انجام داد؛ اما در اتصال بخش‌های دیواره‌ی فشارشکن عقب، دستورالعمل تعمیر به‌درستی اجرا نشد.

این ترک‌ها طی سال‌ها بزرگ‌تر شدند و در پرواز ۱۲۳، زمانی که اختلاف فشار به حد لازم رسید، دیواره به‌طور ناگهانی شکست. هوای پرفشار کابین به بخش عقب بدنه هجوم برد و فشار غیرعادی حاصل، خسارت گسترده‌ای به دم وارد کرد. بخش بزرگی از پایدارکننده‌ی عمودی، سکان و واحد نیروی کمکی هواپیما (APU) از بین رفتند یا جدا شدند.

خلبانان نمی‌دانستند که قسمت بزرگی از دم هواپیما کنده شده است آن‌ها فقط صدای مهیبی شنیدند. خطوط لوله‌ی بسیار مهم هیدرولیکی که به آن‌ها اجازه‌ی کنترل هواپیما را می‌دهد به دریا افتاده بود.

به خاطر فقدان اثر تثبیت‌کننده دم هواپیما و به خاطر از دست رفتن توانایی کنترل باله عقب و فِلک‌ها خلبان‌ها نمی‌توانند هواپیما را کنترل کنند. هواپیما حرکات نوسانی وحشتناک انجام می‌دهد تا اینکه در نهایت در حالت واماندگی قرار می‌گیرد و به پایین سقوط می‌کند.

در همان حادثه، هر چهار خط سامانه‌ی هیدرولیک نیز آسیب دیدند. این سامانه‌ها برای حرکت‌دادن سطوح کنترلی اصلی، ازجمله شهپرها و سکان‌های ارتفاع و جهت، ضروری هستند. از دست رفتن فشار هیدرولیک به این معنا بود که خلبانان دیگر نمی‌توانستند مانند حالت عادی جهت و وضعیت هواپیما را کنترل کنند.

پس از خرابی، هواپیما وارد حرکات شدید و نامنظمی شد؛ دم آسیب‌دیده و از دست رفتن سامانه‌های هیدرولیک، کنترل ارتفاع و جهت را به‌شدت دشوار کرده بود. خلبانان بارها تلاش کردند هواپیما را به وضعیت پایدار برگردانند و از موتورهای آن برای اثرگذاشتن بر مسیر پرواز کمک بگیرند. بااین‌حال، نیروی موتور نمی‌توانست جایگزین کامل سطوح کنترلی آسیب‌دیده شود.

خدمه با مرکز کنترل ترافیک هوایی تماس گرفتند و وضعیت اضطراری را گزارش کردند. در ادامه، هواپیما در مسیری نامنظم حرکت کرد؛ گاهی ارتفاع گرفت و گاهی به‌شدت پایین آمد. با وجود تلاش‌های خدمه، کنترل مؤثر هواپیما ممکن نشد.

حدود ۳۲ دقیقه پس از بروز نقص، هواپیما به ارتفاعات کوهستانی استان گونما رسید و به یال کوه برخورد کرد. محل سقوط در منطقه‌ای دورافتاده و جنگلی بود؛ شرایطی که تعیین دقیق محل حادثه و رسیدن نیروهای امدادی را دشوار کرد. عملیات جست‌وجو آغاز شد؛ اما نیروهای رسمی امداد صبح روز بعد به محل رسیدند.

چهار بازمانده، همگی مسافر، از میان لاشه‌ی هواپیما نجات پیدا کردند. شمار بالای قربانیان و دشواری عملیات امداد، این سانحه را به یکی از تلخ‌ترین رویدادهای تاریخ هوانوردی تبدیل کرد.

بررسی این سانحه نشان داد که یک تعمیر نادرست می‌تواند سال‌ها بدون نشانه‌ی آشکار باقی بماند و در نهایت به شکست فاجعه‌بار سازه منجر شود. به همین دلیل، پایبندی دقیق به دستورالعمل‌های تعمیر، مستندسازی عملیات نگهداری و بررسی آسیب‌های پنهان اهمیت حیاتی دارد.

ژاپن ایرلاینز در سال ۲۰۰۶ مرکز ارتقای آگاهی ایمنی خود را افتتاح کرد تا یاد قربانیان و درس‌های این حادثه را زنده نگه دارد. در این مرکز، بخش‌هایی از هواپیما و آثار باقی‌مانده از سانحه برای آموزش کارکنان و تأکید بر مسئولیت ایمنی به نمایش گذاشته شده‌اند.

پرواز ۱۲۳ فقط داستان سقوط یک هواپیما نیست؛ یادآوری این واقعیت است که ایمنی هوانوردی به زنجیره‌ای از تصمیم‌های درست وابسته است. نقص در یک مرحله‌ی تعمیراتی، اگر به‌درستی شناسایی و اصلاح نشود، می‌تواند سال‌ها بعد پیامدهایی جبران‌ناپذیر داشته باشد.