آیا در گذشته کوهی بلندتر از اورست روی زمین وجود داشته است؟

اورست با ارتفاع ۸۸۴۹ متر از سطح دریا، بلندترین کوه جهان محسوب می‌شود؛ اما آیازمینهیچ‌وقت قله‌ای بلندتر داشته است؟ دانشمندان می‌گویند شاید صدها میلیون سال پیش کوه‌هایی وجود داشته‌اند که ارتفاعشان با اورست برابری می‌کرده و یا حتی از آن هم فراتر می‌رفته است. برخورد صفحات قاره‌ای در طول تاریخ زمین، رشته‌کوه‌هایی عظیم پدید آورده که بعضی از آن‌ها امروزه تقریباً به‌طور کامل فرسایش یافته و از بین رفته‌اند.

اما بقایای غول‌های باستانی گمشده، هنوز در دل پوسته‌ی زمین باقی مانده است و به دانشمندان کمک می‌کند تا ابعاد این کوه‌ها را بازسازی کنند. هرچند، هنوز نمی‌توان با اطمینان تشخیص داد که بلندترین قله‌ی تاریخ زمین دقیقاً در کدام نقطه بوده و تا چه ارتفاعی سر برافراشته است؛ زیرا جزئیات موجود برای شناسایی دقیق بلندترین قله‌ی صدها میلیون سال پیش، کافی نیست.

وقتی صحبت از کوه‌های غول‌آسا می‌شود، معمولاً برخورد صفحات تکتونیکی به ذهن می‌رسد؛ همان فرایندی که هیمالیا و اورست را پدید آورد. در این برخوردها صفحات قاره‌ای به یکدیگر فشار می‌آورند و پوسته‌ی زمین را به سمت بالا می‌رانند. اما این فرایند فقط به ساختن قله‌های مرتفع محدود نمی‌شود: بخش‌هایی از پوسته نیز به اعماق زمین رانده می‌شوند و ساختاری بسیار بزرگ‌تر از آنچه روی سطح می‌بینیم، شکل می‌گیرد.

کالینز و زی‌یی ژو، ژئوشیمی‌دان در دانشگاه کرتین استرالیا، همه‌ی کوه‌ها را به کوه یخی تشبیه می‌کنند که فقط بخش کوچکی از آن‌ها از سطح آب بیرون می‌ماند. همان‌طور که بخش بزرگی از کوه یخ زیر آب پنهان است، قسمت عمده‌ای از ساختار سنگی زیر یک رشته‌کوه نیز در اعماق زمین قرار دارد. بررسی این بخش‌های مدفون به پژوهشگران کمک می‌کند تا عمق پوسته را تخمین بزنند و از روی اطلاعات عمق پوسته، درباره‌ی ارتفاع احتمالی کوه‌های باستانی نتیجه‌گیری کنند.

ژو می‌گوید: «می‌توان استدلال کرد بزرگ‌ترین کوه‌ها احتمالاً در مناطقی شکل گرفته بودند که پوسته‌ی زمین تا اعماق بیشتری امتداد داشته است؛ هرچند این موضوع را فقط می‌توان براساس شواهد زمین‌شناسی حدس زد.»

برای درک ابعاد ساختارها، کافی است به هیمالیا دقت کنیم. براساس برآوردها، ستون پوسته‌ی زمین زیر این رشته‌کوه ممکن است تا عمق ۸۰ کیلومتری امتداد داشته باشد. ارتفاع اورست نیز نزدیک به ۹هزار متر است؛ یعنی این قله در بهترین حالت فقط حدود ۱۴ درصد از ارتفاع کل ساختاری سنگی را تشکیل می‌دهد که از آن ریشه می‌گیرد.

البته ارتفاع کوه‌ها نیز حد مشخصی دارد و از آن فراتر نمی‌رود. وزن خود کوه‌ها در نهایت محدودیتی برای ارتفاعشان ایجاد می‌کند و حتی ممکن است باعث ناپایداری و ریزش ساختار شود. از سوی دیگر، کوه‌های بلند و ناهموار به‌سرعت فرسوده می‌شوند و با گذشت زمان، ارتفاع خود را نیز از دست می‌دهند. هیمالیا نیز با وجود ادامه‌ی رشد، از این فرایند در امان نیست.

رشته‌کوه هیمالیا حدود ۴۰ تا ۵۰ میلیون سال پیش، در پی برخورد صفحات قاره‌ای هند و اوراسیا شکل گرفت. از دیدگاه زمین‌شناسی، هیمالیا رشته‌کوهی نسبتاً جوان است و هنوز هم با ادامه‌ی برخورد این دو صفحه رشد می‌کند. اما برخورد قاره‌ها پدیده‌ای تازه نیست؛ زمین در طول تاریخ خود بارها شاهد چنین رویدادهایی بوده است و برخی از رشته‌کوه‌های حاصل از برخوردها اکنون فقط در سنگ‌های باقی‌مانده از پوسته‌ی زمین ردیابی می‌شوند.

یکی از جدی‌ترین کاندیدها برای عنوان بزرگ‌ترین رشته‌کوه تاریخ زمین، ساختاری باستانی به نام «اَبَرکوه ترانس‌گوندوانانن» است. شکل‌گیری این رشته‌کوه حدود ۶۵۰ میلیون سال پیش آغاز شد. در آن زمان، برخورد قاره‌هایی که امروزه بخش‌هایی از آفریقا، آمریکای جنوبی، عربستان، هند، استرالیا و جنوبگان را تشکیل می‌دهند، به پیدایش ابرقاره گوندوانا انجامید.

گوندوانا سرانجام از هم جدا شد، اما آثار رشته‌کوه باستانی‌اش همچنان در مناطقی مانند جنوب هند، سریلانکا، تانزانیا و کنیا دیده می‌شود. کالینز می‌گوید: «اگر امروز در آن مناطق قدم بزنید، می‌توانید سنگ‌هایی را ببینید که زمانی در بخش پایینی این کمربند کوهستانی قرار داشته‌اند.»

بررسی همین سنگ‌ها نشان می‌دهد پوسته‌ی زیر این رشته‌کوه حتی از پوسته‌ی زیر هیمالیا نیز عمیق‌تر بوده است. به گفته‌ی کالینز، ابعاد این ساختار دست‌کم با هیمالیا قابل‌مقایسه بوده و شاید از آن بزرگ‌تر هم بوده باشد.

البته عمق پوسته به‌تنهایی ارتفاع دقیق یک قله را مشخص نمی‌کند؛ بااین‌حال، می‌تواند سرنخی از ابعاد رشته‌کوهی باشد که دیگر نمی‌توان شکل اولیه‌اش را به‌طور مستقیم مشاهده کرد.

در هیمالیا، بلندترین قله‌ها در امتداد حاشیه فلات تبت قرار گرفته‌اند که با ارتفاع متوسط حدود ۶ کیلومتر از سطح دریا، مرتفع‌ترین فلات زمین به شمار می‌رود. به گفته‌ی کالینز، رشته‌کوه ترانس‌گوندوانان نیز ممکن است فلات مرتفع مشابهی داشته که در نزدیکی جنوب ماداگاسکار قرار گرفته بود. در این صورت، حاشیه‌اش احتمالاً از شرق ماداگاسکار تا جنوب هند و شرق جنوبگان امتداد می‌یافت.

ترانس‌گوندوانان تنها رشته‌کوه باستانی نیست که دانشمندان برای یافتن بلندترین قله‌ی تاریخ زمین بررسی می‌کنند. یکی دیگر از گزینه‌ها، رشته‌کوهی است که در جریان «کوه‌زایی گرانویل» شکل گرفت؛ فرایندی که با پیدایش ابرقاره رودینیا، حدود ۱٫۳ میلیارد سال پیش، ارتباط داشت.

امروزه می‌توان بقایای ساختار مذکور را در جنوب شرقی انتاریو در کانادا و شمال غربی ورمونت در ایالات متحده، مشاهده کرد. بااین‌حال، اطلاعات درباره‌ی این رشته‌کوه منقرض‌شده بسیار محدودتر از دیگر گزینه‌ها است. کالینز می‌گوید برخی پژوهشگران معتقدند ارتفاع آن رشته‌کوه به‌اندازه‌ی هیمالیا یا ترانس‌گوندوانان نبوده است.

پژوهش‌ها همچنین به گذشته‌ای دورتر، یعنی حدود ۲ میلیارد سال پیش نیز اشاره می‌کنند؛ زمانی که ابرقاره نونا (به‌عنوان کلمبیا نیز شناخته می‌شود) شکل گرفت و شواهدی از وجود کوه‌هایی عظیم به جا گذاشت. ژو در پژوهشی با بررسی ترکیب بلورهای زیرکن باقی‌مانده در پوسته‌ی زیر این رشته‌کوه ناپدیدشده، شواهدی از وجود چنین ساختاری کشف کرد.

اما هرچه به گذشته‌ای دورتر می‌رویم، بازسازی ابعاد کوه‌ها نیز دشوارتر می‌شود. به گفته‌ی کالینز، زمین در دوران اولیه خود گرم‌تر بود و پوسته‌ی گرم‌تر نیز توانایی کمتری برای تحمل وزن داشت. بنابراین، کوه‌های آن دوران احتمالاً نمی‌توانستند ارتفاعی به‌اندازه‌ی کوه‌های امروزی داشته باشند. صفحات قاره‌ای پایدار و سنگ‌های مربوط به آن‌ها تا حدود ۴ میلیارد سال پیش هنوز شکل نگرفته بودند و پیدایش قاره‌های بزرگ نیز صدها میلیون سال دیگر زمان برد.

ژو در حال حاضر رشته‌کوه‌های نونا، ترانس‌گوندوانان و هیمالیا را از جدی‌ترین کاندیدها برای عنوان بلندترین رشته‌کوه‌های تاریخ زمین می‌داند. بااین‌حال، تشخیص دقیق بلندترین قله‌ای که تاکنون روی زمین وجود داشته، دست‌کم با روش‌های علمی کنونی، احتمالاً امکان‌پذیر نیست. همان‌طور که ژو می‌گوید، در نهایت این معما همچنان بی‌پاسخ مانده است.