پُلی که در باد پیچید و متلاشی شد؛ تونل زمان - ۱۶ آبان

گاهی یک دستاورد بزرگ، حاصل سال‌ها تلاش افرادی است که حتی در زمان خودشان هم آن‌طور که باید دیده نمی‌شوند. از مدیری که یک شرکت در آستانه‌ی سقوط را دوباره به میدان رقابت برگرداند تا دانشمندانی که با کشف‌هایشان نگاه ما به جهان را تغییر دادند؛ تاریخ علم و فناوری پر از لحظه‌هایی است که اثرشان بسیار فراتر از زمان وقوعشان ادامه پیدا کرده است. گاهی هم یک شکست مهندسی یا مأموریت فضایی، مسیر پیشرفت نسل‌های بعد را تغییر می‌دهد.

در تونل زمان امروز، از بازگشت ای‌ام‌دی با رهبریلیسا سوو فروپاشی مشهور پل تاکوما می‌گوییم؛ به سراغ میراث علمی ماری کوری و نقش نادیده‌گرفته‌شده‌ی لیزه مایتنر در کشف شکافت هسته‌ای می‌رویم و در پایان، مأموریت مدارگردی را مرور می‌کنیم که با نقشه‌های دقیق خود راه را برای کاوش مریخ هموار کرد.

وقتیلیسا سودر سال ۲۰۱۴ هدایت ای‌ام‌دی را به دست گرفت، سازنده‌ی تراشه با بدهی، زیان و تردید بازار دست‌وپنجه نرم می‌کرد. سو که دکترای مهندسی برق از مؤسسه‌ی فناوری ماساچوست دارد، پیش‌تر در آی‌بی‌ام روی فناوری‌های نیمه‌رسانا کار کرده بود و از سال ۲۰۱۲ به ای‌ام‌دی پیوست.

لیسا سودر ۵۷ سالگی فقط مدیر یک تراشه‌ساز نیست؛ نام او با یکی از چشمگیرترین بازگشت‌های صنعت نیمه‌رسانا گره خورده و رقابت تازه‌ای را شکل داده که هنوز بر قیمت و توان رایانه‌ها اثر می‌گذارد.

باد با سرعت حدود ۶۴ کیلومتر بر ساعت از پهلوی عرشه می‌وزید و پل تاکوما نروز مثل نواری فولادی بالا و پایین می‌رفت. کمی بعد حرکت عمودی جای خود را به پیچشی خشن داد. بخش مرکزی پل شکست و در آب فرو افتاد؛ تنها حدود ۴ ماه از افتتاح سازه‌ای می‌گذشت که با دهانه‌ی اصلی ۸۵۳ متری، سومین پل معلق بلند جهان به شمار می‌رفت.

فیلم مشهور فروپاشی سال‌ها با توضیح ساده‌ی تشدید در کلاس‌ها نمایش داده شد؛ اما سازوکار حادثه پیچیده‌تر بود. عرشه‌ی باریک و انعطاف‌پذیر در تعامل با جریان هوا وارد فلاتر آیروالاستیک شد؛ چرخه‌ای که در آن پیچش پل و نیروی باد یکدیگر را تقویت می‌کردند. لقب «گرتی چهارنعل» نیز پیش از حادثه و به‌دلیل حرکت موجی عرشه رواج یافته بود.

هیچ انسانی جان نباخت، اما سگی به نام تابی در خودروی رهاشده گرفتار شد. میراث ماندگارتر حادثه به تونل‌های باد و میزهای طراحی رسید؛ مهندسان از آن پس رفتار آیرودینامیکی پل‌های معلق را جزئی جدایی‌ناپذیر از ایمنی سازه دانستند.

دفترچه‌ی آزمایشگاهیماری کوریپس از بیش از یک قرن هنوز رادیواکتیو است و برای کار با آن باید تدابیر حفاظتی رعایت شود. رد چنین خطری به آزمایشگاهی می‌رسد که کوری و همسرش پیر، سنگ معدن را بارها فرآوری کردند تا مواد ناشناخته‌ی درونش را جدا کنند. حاصل کار در سال ۱۸۹۸ معرفی پولونیم و رادیم بود.

همان پرتوهایی که به ابزار تشخیص و درمان بدل شدند، خطری خاموش نیز داشتند. مواجهه‌ی طولانی و بدون حفاظت به سلامت کوری آسیب زد و سرانجام بیماری خونی مرگ‌باری پدید آورد. میراث او دو چهره‌ی علم را کنار هم نگه می‌دارد؛ قدرت درمان و بهایی که ناآگاهی از خطر می‌تواند تحمیل کند.

نامه‌ای از برلین به تبعیدگاهلیزه مایتنردر سوئد رسید. اتو هان و فریتس اشتراسمان در آزمایش اورانیوم به باریوم رسیده بودند، نتیجه‌ای که با انتظارشان جور درنمی‌آمد. مایتنر و خواهرزاده‌اش اتو فریش در زمستان ۱۹۳۸ و ۱۹۳۹ توضیح فیزیکی مسئله را یافتند؛ هسته‌ی اورانیوم شکافته می‌شد و بخشی از جرم به انرژی تبدیل می‌گشت.

مایتنر ۱۴۸ سال پیش در وین متولد شد و در سال ۱۹۰۶ دومین زن دارای دکترای فیزیک از دانشگاه وین شد. قوانین ضدیهودی نازی‌ها او را پس از دهه‌ها پژوهش در آلمان به فرار واداشت، اما دوری از آزمایشگاه مانع نقش محوری‌اش در تفسیر شکافت هسته‌ای نشد.

نوبل شیمی ۱۹۴۴ تنها به اتو هان رسید و حذف مایتنر به یکی از مناقشه‌برانگیزترین تصمیم‌های تاریخ نوبل بدل شد. او بعدتر دعوت برای پیوستن به پروژه‌ی منهتن را نپذیرفت. نام عنصر ۱۰۹، مایتنریم، سرانجام در جدول تناوبی ماندگار شد؛ یادآوری کوچکی از سهمی که جایزه‌ی بزرگ علم نادیده گرفت.

یکی از صفحه‌های خورشیدی نقشه‌بردار سراسری مریخ از آغاز حدود ۲۰ درجه کمتر از وضعیت مطلوب باز شد، اما نقص کوچک نتوانست سفر را متوقف کند. ناسا ۳۰ سال پیش مدارگرد ۱٬۰۳۰٫۵کیلوگرمی را با موشک Delta II از کیپ کاناورال پرتاب کرد. فضاپیما پس از سفری ۳۰۹روزه در سپتامبر ۱۹۹۷ به مدار مریخ رسید.

ماموریت برای یک سال مریخی طراحی شده بود، ولی بیش از ۹ سال در مدار کار کرد. داده‌هایش محل‌های فرود را ارزیابی کردند، مسیر حرکت مریخ‌نوردها را شکل دادند و شواهد تازه‌ای از نقش آب به دست دادند. پیش از آنکه رباتی چرخ‌هایش را روی مریخ بگذارد، نقشه‌های همین مدارگرد خطرهای مسیر را نشان می‌دادند.