سوءتفاهم بزرگ، مه غلیظ و برخورد دو هواپیما روی باند؛ بزرگ‌ترین سانحه هوانوردی تاریخ چگونه رقم خورد؟

۲۷ مارس ۱۹۷۷ (۷ فروردین ۱۳۵۶)، فرودگاه کوچک Los Rodeos در جزیره‌ی تنریف اسپانیا، صحنه‌ی یکی از فاجعه‌بارترین حوادث تاریخ هوانوردی شد. دو فروند بویینگ ۷۴۷؛ یکی متعلق به ایرلاین KLM و دیگری متعلق به Pan Am، در حالی که هر دو روی یک باند قرار داشتند، با یکدیگر برخورد کردند. ۵۸۳ نفر جان باختند و این حادثه همچنان مرگبارترین سانحه‌ی هوانوردی تاریخ از نظر تعداد تلفات محسوب می‌شود.

این دو هواپیما اصلاً قرار نبود در تنریف کنار هم باشند. هر دو پرواز ابتدا به مقصد فرودگاه گران کاناریا حرکت کرده بودند؛ اما انفجار یک بمب در آن فرودگاه باعث شد تعدادی از پروازها، از جمله KLM و Pan Am، به فرودگاه کوچک Los Rodeos هدایت شوند. فرودگاه به‌سرعت شلوغ شد و هواپیماهای بزرگی که قرار نبود در آنجا باشند، بخشی از مسیرهای معمول تاکسی‌کردن را هم مسدود کردند.

هم‌زمان، مه غلیظ فرودگاه را در بر گرفت. دید آن‌قدر کاهش یافته بود که خدمه‌ی هواپیماها و حتی کنترلرهای برج نمی‌توانستند هواپیماهای روی باند را ببینند. فرودگاه نیز در آن زمان رادار زمینی نداشت؛ بنابراین موقعیت هواپیماها باید از طریق ارتباط رادیویی مشخص می‌شد.

Pan Am در حال حرکت روی باند بود و قصد داشت از یکی از خروجی‌هایش خارج شود. از طرف دیگر، خلبان KLM پس از رسیدن به انتهای باند، هواپیما را برای برخاستن در موقعیت قرار داد. خدمه‌ی KLM هنوز مجوز نهایی تیک‌آف را دریافت نکرده بودند؛ حتی در کابین درباره‌ی همین موضوع صحبت شده بود. کنترلر بعداً مجوز مسیر پرواز KLM را صادر کرد؛ اما این مجوز با مجوز برخاستن تفاوت داشت.

کاپیتان KLM شروع به شتاب‌گیری برای برخاستن کرد. چند ثانیه بعد، یکی از مهندسان پرواز که متوجه نگرانی درباره‌ی حضور Pan Am روی باند شده بود، سؤال کرد که آیا هواپیمای Pan Am واقعاً از باند خارج شده است یا نه. پاسخ کاپیتان مثبت بود و عملیات تیک‌آف ادامه پیدا کرد؛ درحالی‌که ۷۴۷ آمریکایی همچنان چند صد متر جلوتر روی همان باند قرار داشت.

خدمه‌ی Pan Am نیز تا آخرین لحظه هواپیمای KLM را نمی‌دیدند. وقتی سرانجام چراغ‌های ۷۴۷ هلندی از میان مه ظاهر شد، دیگر فاصله برای جلوگیری از برخورد کافی نبود. KLM تلاش کرد با بلندکردن دماغه‌ی هواپیما و جداشدن از سطح باند از روی Pan Am عبور کند، اما بخش زیرین هواپیما به سقف هواپیمای دوم برخورد کرد. هواپیمای KLM پس از برخورد آتش گرفت و تمام ۲۴۸ سرنشین آن جان باختند. در Pan Am نیز ۳۳۵ نفر کشته و ۶۱ نفر زنده ماندند.

گزارش رسمی اسپانیا، برخاستن KLM بدون دریافت مجوز نهایی را علت بنیادی حادثه دانست؛ اما مجموعه‌ای از عوامل دیگر را نیز در شکل‌گیری فاجعه مؤثر تشخیص داد؛ از جمله دید بسیار ضعیف، تراکم غیرعادی فرودگاه، ابهام در برخی پیام‌های رادیویی و تداخل هم‌زمان مکالمات.

این حادثه بعدها به یکی از مهم‌ترین نمونه‌های هوانوردی برای آموزش هماهنگی خدمه، ارتباط استاندارد رادیویی و ایمنی باند تبدیل شد. NTSB نیز امروز از برخورد تنریف به‌عنوان نمونه‌ای کلاسیک از خطر ورود هواپیما به باند فعال یاد می‌کند و بر اهمیت ارتباط روشن، آگاهی از موقعیت سایر هواپیماها و ایجاد لایه‌های حفاظتی بیشتر در فرودگاه‌ها تأکید دارد.

فاجعه‌ی تنریف نشان داد برای وقوع یک سانحه‌ی عظیم، همیشه لازم نیست یک نقص فنی بزرگ رخ دهد؛ گاهی چند اشتباه کوچک و چند تصمیم نادرست در کنار مه، شلوغی و ارتباطات مبهم کافی است تا دو هواپیمای غول‌پیکر در تاریکی و مه، روی یک باند به یکدیگر برسند.