باستان‌شناسان در مقبره‌ای ۲۸۰۰ ساله در جنوب سیبری، شواهدی کشف کرده‌اند که نشان می‌دهد انسان‌های باستان احتمالاً در مراسم تدفین و قربانی‌کردن انسان‌ها از گیاه شاهدانه برای بهره‌گیری از آثار روان‌گردان آن استفاده می‌کردند.

به‌گزارشساینس‌آلرتپژوهشگران به سرپرستی جینو کاسپاری، باستان‌شناس دانشگاه برن سوئیس، با بررسی موهای باقی‌مانده از اجساد دفن‌شده در آرامگاه باستانی «تونوگ ۱»، ردپای ترکیبات شیمیایی مرتبط با شاهدانه را شناسایی کردند.

آرامگاه تونوگ ۱ در دره‌ی اویوک در جنوب سیبری قرار دارد؛ منطقه‌ای که به‌دلیل وجود تعداد زیادی گورپشته‌ی باستانی، به «دره‌ی پادشاهان» شهرت یافته است. قدمت این آرامگاه به اوایل قرن هشتم پیش از میلاد بازمی‌گردد و آن را به یکی از قدیمی‌ترین مقبره‌های سلطنتی شناخته‌شده‌ی سکاها تبدیل می‌کند.

سکاها مردمانی سوارکار بودند که در بخش‌های وسیعی از استپ‌های اوراسیا زندگی می‌کردند. آرامگاه تونوگ ۱ به فرهنگ آرژان، از نخستین فرهنگ‌های مرتبط با دوره‌ی سکایی، تعلق دارد. باستان‌شناسان این محوطه را در دهه‌ی ۲۰۱۰ کشف کردند. گورپشته‌ی عظیم با قطر تقریبی ۱۴۰ متر، مجموعه‌ای از اتاق‌های تدفین چوبی، زیورآلات برنزی، مهره‌ها، سلاح‌ها و تجهیزات سوارکاری را در خود جای داده بود.

پژوهش جدید بر بقایای شش انسان متمرکز بود که در چهار سازه‌ی تدفینی چوبی درون گورپشته دفن شده بودند. باستان‌شناسان در داخل و اطراف گورها، بیش از هزار دانه‌ی شاهدانه پیدا کردند که بسیاری از آن‌ها پس از نزدیک به سه‌هزار سال همچنان سالم باقی مانده بودند.

دانه‌ها اندازه‌ی کوچکی داشتند و بیشتر به گونه‌های وحشی شاهدانه شباهت داشتند تا انواع اهلی امروزی. ازآنجاکه شاهدانه به‌طور طبیعی در بخش‌هایی از آسیای مرکزی رشد می‌کند، احتمال دارد ساکنان منطقه گیاه را از محیط اطراف جمع‌آوری کرده باشند.

اما وجود دانه‌های شاهدانه به‌تنهایی نمی‌توانست ثابت کند که مردم باستان از این گیاه برای تجربه‌ی آثار روان‌گردان آن استفاده می‌کردند. دانه‌های شاهدانه کاربردهای مختلفی دارند و صرف پیداشدن آن‌ها در مقبره، هدف استفاده از گیاه را مشخص نمی‌کند.

پژوهشگران برای یافتن پاسخ، سراغ یکی دیگر از بقایای به‌جامانده در آرامگاه رفتند: موهای انسان.

مو برخلاف بسیاری از بافت‌های نرم بدن، مقاومت زیادی در برابر تجزیه دارد. هنگام رشد مو، آثار برخی مواد موجود در بدن می‌توانند در ساختار کراتینی آن باقی بمانند. به همین دلیل، بررسی شیمیایی موها گاهی اطلاعاتی درباره‌ی موادی که فرد پیش از مرگ در معرض آن‌ها قرار داشته، ارائه می‌دهد.

نتایج نشان داد که در تمام نمونه‌های موی آزمایش‌شده، نشانه‌های مشخصی از کانابینول (CBN) وجود دارد. این ترکیب در اثر تجزیه‌ی تتراهیدروکانابینول (THC)، ماده‌ی اصلی مسئول آثار روان‌گردان شاهدانه، تشکیل می‌شود. دانشمندان همچنین نشانه‌های بسیار ضعیف‌تری شناسایی کردند که با وجود THC سازگار بودند.

مجموع یافته‌ها نشان می‌دهد افراد دفن‌شده در آرامگاه، در زمان حیات خود در معرض ترکیبات روان‌گردان شاهدانه قرار گرفته بودند؛ مواجهه‌ای که احتمالاً عمدی بوده است.

کاسپاری توضیح می‌دهد که وجود هم‌زمان دانه‌های شاهدانه و آثار مولکولی مرتبط با آن در موهای افراد دفن‌شده در یک گور، نشان می‌دهد این گیاه احتمالاً به‌دلیل ویژگی‌های روان‌گردانش استفاده می‌شده است.

بااین‌حال، پژوهشگران هنوز نمی‌دانند شاهدانه دقیقاً چگونه مصرف می‌شده است. احتمال دارد افراد گیاه را خورده، دود حاصل از سوزاندن آن را استنشاق کرده یا حتی به‌طور غیرمستقیم در معرض دود قرار گرفته باشند. استفاده از شاهدانه در تهیه‌ی نوشیدنی نیز یکی دیگر از احتمال‌ها است.

یکی از بحث‌برانگیزترین بخش‌های پژوهش به ارتباط احتمالی شاهدانه با مراسم قربانی‌کردن انسان مربوط می‌شود. وجود بقایای انسان و ده‌ها اسب در آرامگاه نشان می‌دهد مراسم تدفین ممکن است شامل آیین‌هایی گسترده و خشونت‌آمیز بوده باشد. نویسندگان پژوهش احتمال می‌دهند سکاها از شاهدانه برای آرام‌کردن افرادی استفاده می‌کردند که قرار بود در این مراسم قربانی شوند.

براساس یکی از تفسیرهای مطرح‌شده، قربانی‌کردن انسان‌ها و اسب‌ها ممکن است با باور به تشکیل گروهی از سوارکاران شبح‌مانند برای همراهی یا محافظت از فرمانروایان در جهان پس از مرگ ارتباط داشته باشد. در چنین شرایطی، آثار روان‌گردان شاهدانه احتمالاً می‌توانسته به آرام‌کردن شرکت‌کنندگان یا قربانیان مراسم کمک کند.

البته این توضیح فعلاً در حد فرضیه است. شواهد شیمیایی نشان می‌دهند افراد دفن‌شده در معرض ترکیبات شاهدانه قرار گرفته بودند، اما مشخص نمی‌کنند که مصرف گیاه دقیقاً چه زمانی، چگونه و با چه هدفی اتفاق افتاده است. همچنین هنوز ارتباط مستقیم مصرف شاهدانه با مراسم قربانی‌کردن انسان‌ها اثبات نشده است.

کشف تازه نشان می‌دهد ارتباط انسان با آثار روان‌گردان گیاهان دست‌کم به ۲۸۰۰ سال پیش بازمی‌گردد. بااین‌حال، یافته‌ها لزوماً به معنای نخستین مصرف شاهدانه در تاریخ نیستند؛ بلکه قدیمی‌ترین شواهد مستقیم و دارای تاریخ‌گذاری معتبر از مواجهه با ترکیبات روان‌گردان این گیاه را ارائه می‌کنند.

نویسندگان مطالعه معتقدند استفاده از شاهدانه در جوامع باستانی صرفاً موضوعی مربوط به خواص دارویی یا شیمیایی گیاهان نبود. این جوامع احتمالاً آثار روان‌گردان گیاهان را می‌شناختند و از آن‌ها در بخشی از آیین‌ها و باورهای فرهنگی خود استفاده می‌کردند.

پژوهش در ژورنالScienceمنتشر شده است.