امروز ۲۲ آبان ۱۴۰۵ قرار بود دنیا به پایان برسد؛ پس چرا هنوز زنده‌ایم؟

هاینتس فون فورستر، دانشمند فقید استرالیایی-آمریکایی باور داشت که جمعه ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ (۲۲ آبان ۱۴۰۵)، روز پایان جهان است. پروفسور فون فورستر و دو تن از همکارانش در دانشگاه ایلینوی این پیش‌بینی را در سال ۱۹۶۰ درمجله معتبر ساینسمنتشر کردند. این مقاله از آن زمان تاکنون بارها مورد بحث قرار گرفته است.

تصور پژوهشگران از پایان جهان با آنچه معمولاً از این مفهوم در ذهن داریم متفاوت بود. به باور آن‌ها، رشد شتابان جمعیت دنیا سرانجام به جایی می‌رسید که تعداد انسان‌ها به بی‌نهایت می‌رسید؛ دست‌کم مقاله آن‌ها به معنای واقعی کلمه چنین چیزی را پیش‌بینی می‌کرد. فون فورستر این وضعیت را چنین توصیف کرده بود که نوادگانش بر اثر ازدحام جمعیت «زیر فشار جمعیت جان خواهند داد».

فون فورستر عمداً تحلیل خود را به‌گونه‌ای طراحی کرده بود که رسیدن به این نتیجه اجتناب‌ناپذیر به نظر برسد. او معادله‌ای ریاضی ابداع کرد که از ابتدا برای رسیدن به نتیجه‌ای مشخص تنظیم شده بود. سپس این معادله را با داده‌های جمعیت انسانی در دو هزار سال گذشته تطبیق داد تا تاریخ دقیقی برای وقوع فاجعه به دست آورد. ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ همچنین مصادف با صد و پانزدهمین سالروز تولد او است.

هدف فون فورستر از انتشار مقاله‌ی پیش‌بینی پایان دنیا، نشان‌دادن ناپایدار بودن نرخ رشد جمعیت انسان در سال ۱۹۶۰ بود. البته این نتیجه‌گیری تازگی نداشت و ریشه آن به کتاب «رساله‌ای درباره اصل جمعیت» اثر توماس مالتوس در قرن هجدهم بازمی‌گشت. مشکل اصلی، راهکاری بود که فون فورستر برای مقابله با این مسئله پیشنهاد می‌کرد: کنترل گسترده زاد و ولد.

در اواسط قرن بیستم، افراد دیگری نیز به نتایج مشابه فون فورستر رسیده بودند. در سال ۱۹۶۸، پل ارلیش، زیست‌شناس و محیط‌زیست‌گرای آمریکایی، با انتشار کتاب پرفروش «بمب جمعیت»، وقوع قحطی گسترده در آینده را پیش‌بینی کرد. چهار سال بعد، گزارشی به نام «محدودیت‌های رشد» منتشر شد که با اتکا به یک مدل کامپیوتری، فروپاشی نظام‌مند جوامع را تا دهه ۲۰۲۰ پیش‌بینی می‌کرد؛ زیرا رشد جمعیت به اتمام منابع سیاره منجر می‌شد.

تقریباً تمام برنامه‌های مقابله با افزایش جمعیت سرانجام کنار گذاشته شدند؛ اما کاهش نرخ زاد و ولد در دنیا ادامه یافت. گسترش آموزش، بهبود شرایط زندگی و دسترسی بیشتر به روش‌های پیشگیری از بارداری باعث شد خانواده‌ها به‌تدریج فرزندان کمتری داشته باشند. شمار کودکان زیر ۱۵ سال دنیا در سال ۲۰۲۱ به اوج تاریخی خود رسید و پس از آن روند کاهشی پیدا کرد. امروزه بسیاری از کشورها نگران پیرشدن جمعیت خود هستند.

مریم صفدری

دانشمندان نیم‌قرن پیش تاریخ پایان جهان را تعیین کردند؛ موعد آن ماه آینده است

مطالعه '5

اکنون ژاپن، مجارستان، ترکیه، ایران و حتی چین زوج‌ها را به فرزندآوری بیشتر تشویق می‌کنند. این وضعیت با آن آینده‌ای که فون‌فوستر و همفکرانش در قرن بیستم تصور می‌کردند، فرسنگ‌ها فاصله دارد.

برخی کارشناسان، مقاله پیش‌بینی پایان دنیا را صرفاً کنجکاوی تاریخی می‌دانند که باید با اغماض به آن نگاه کرد؛ اما مارک وول‌هاوس، استاد همه‌گیرشناسی بیماری‌های عفونی در دانشگاه ادینبرو با این دیدگاه موافق نیست. او می‌گوید مقاله‌ی فون‌فوستر هشداری درباره میزان اعتمادپذیری پیش‌بینی‌های علمی در حوزه‌های مختلف است و باید ما را به بازاندیشی درباره اعتبار پیش‌گویی فجایع در دنیای امروز وادارد.

ماه گذشته، گزارشی پرجنجال و مورد توجه۱۷ «تهدید فاجعه‌بار بزرگ» را شناسایی کردکه دو مورد از آن‌ها، یعنی جنگ هسته‌ای و استفاده مخرب از هوش مصنوعی، ظرفیت انقراض بشر را دارند. این گزارش همچنین پیامدهای این تهدیدها را تا سال ۲۱۰۰ پیش‌بینی کرد.

وول‌هاوس می‌گوید اگر چنین ارزیابی‌هایی واقعاً از پیش‌بینی‌های مربوط به رشد جمعیت در گذشته معتبرتر هستند، باید تفاوت آن‌ها به‌روشنی مشخص شود. نقطه شروع مناسب، توجه به پنج درسی است که می‌توان از مقاله فون‌فورستر گرفت.

درس نخسترابطه‌ای پرتنش میان «علم» و «ترویج یک دیدگاه خاص» وجود دارد.هدف علم، آگاهی‌بخشی به بحث‌ها است؛ در حالی که هدف ترویج یک دیدگاه، پیروز شدن در آن بحث است. یکی از ابزارهای محبوب ترویج‌کنندگان یک دیدگاه، ترسیم بدترین سناریوی ممکن است و روز قیامت یا پایان جهان، نهایت بدترین سناریوی ممکن محسوب می‌شود. چنین رویکردی بیشتر یک ابزار بلاغی برای تأثیرگذاری بر مخاطب است تا استدلالی علمی و جدی.

درس دوماغراق برای تأثیرگذاری بیشتر، به اعتبار علم آسیب می‌زند و نهایت نتیجه معکوس دارد.همان‌طور که پژوهش‌های مربوط بهنگرش عمومی به علمنشان داده‌اند، وقتی مردم احساس کنند دانشمندان در ادعاهای خود زیاده‌روی می‌کنند، اعتمادشان به آن‌ها کاهش می‌یابد.

درس سوممعادله پیش‌بینی پایان دنیا یک اصل کلی را نشان می‌دهد: نحوه ساخت یک مدل، نتایج احتمالی آن را از پیش تعیین می‌کند. فون فورستر از این ویژگی به نفع خود استفاده کرد و نتیجه‌ای چشمگیر و خبرساز ساخت. همین مسئله درباره بسیاری از پیش‌بینی‌های دیگر نیز صدق می‌کند، هرچند معمولاً به این آشکاری نیست. هیچ مدلی از یک سامانه پیچیده از این محدودیت مستثنا نیست.

درس چهارمادعای «پیروی از علم» می‌تواند مانع بحث‌های مشروع شود و توجه را از انتخاب‌های ذهنی و قضاوت‌های شخصی دانشمندان هنگام ساخت مدل‌هایشان منحرف کند. در آن زمان، پیش‌بینی‌های هولناک درباره شتاب گرفتن رشد جمعیت قطعی و انکارناشدنی تلقی می‌شدند و افرادی که در این پیش‌بینی‌ها تردید می‌کردند، به انکار عمدی فاجعه‌ای متهم می‌شدند که قرار بود به‌ناچار اتفاق بیفتد. این نمونه‌ای از غرور و خودبزرگ‌بینی علمی بود.

درس پنجمنادیده گرفتن شواهد ناخوشایند سرانجام نتیجه معکوس خواهد داشت.فون‌فورستر و همکارانش این واقعیت را در نظر نگرفتند که مردم در جوامع ثروتمندتر، سالم‌تر و برخوردار از آموزش بهتر، فرزندان کمتری به دنیا می‌آورند؛ به‌طوری‌که کاهش نرخ زاد و ولد از کاهش نرخ مرگ‌ومیر پیشی می‌گیرد.

افت نرخ زاد و ولد در جوامع برخوردار که «گذار جمعیتی» نام دارد، از پیش از سال ۱۹۶۰ آغاز شده بود و به‌تدریج پیش‌بینی‌های بدبینانه درباره انفجار جمعیت را زیر سؤال برد. در واقع، راه‌حل افزایش جمعیت نه کنترل اجباری زاد و ولد، بلکه توسعه جوامع و بهبود شرایط زندگی بود.

آخرین پیش‌بینی پایان دنیا نیز بدون هیچ اتفاق خاصی سپری خواهد شد؛ اما همیشه پیش‌بینی فاجعه بعدی در گوشه‌ای انتظار ما را می‌کشد. این موضوع در طول تاریخ بشر بارها تکرار شده است. دانشمندان شاید جای پیامبران و عارفان را در پیش‌بینی آینده گرفته باشند، اما آیا واقعاً عملکرد بهتری دارند؟

بسیاری از دانشمندان امروزی واقعاً و عمیقاً نگران تهدیدهای جهانی هستند. وول‌هاوس می‌گوید نگرانی اصلی خود او نیز احتمال وقوع یک دنیاگیری دیگر است. شواهد و دیدگاه‌های علمی فراوانی از این نگرانی‌ها پشتیبانی می‌کنند. بااین‌حال، نادیده‌گرفتن درس‌های تاریخ معاصر و تکرار همان اشتباهات گذشته، اقدامی غیرمسئولانه خواهد بود.

به‌باور وول‌هاوس، جمعه ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ فرصتی است تا دانشمندان به این نکته فکر کنند که در پیش‌بینی آینده، اندکی فروتنی می‌تواند تأثیر زیادی داشته باشد. هرکسی که پیش‌بینی‌های مربوط به فجایع احتمالی را به چالش می‌کشد و صحت آن‌ها را زیر سؤال می‌برد، در واقع وظیفه بررسی و ارزیابی انتقادی را انجام می‌دهد؛ کاری که دانشمندان باید به خوبی از آن استقبال کنند.