«بیست آفاق»؛ ایده‌ای برای ساخت شهری که از انسان آغاز می‌شود

گزارشی درباره ایده «اکوسیستم هوشمند بیست آفاق»؛ از شهروند فاخر و هویت دیجیتال تا سکوی دیجیتال و جامعه‌ای که با ۳۰۰ نفر شهروند آغاز شده است.

در سال‌هایی که مفهوم «شهر هوشمند» بیش از گذشته وارد ادبیات توسعه شهری شده، اغلب پروژه‌ها از فناوری، زیرساخت، داده، اینترنت اشیا و خدمات دیجیتال آغاز می‌شوند. اما ایده‌ای که اکنون با عنوان«اکوسیستم هوشمند بیست آفاق»مطرح شده، نقطه شروع متفاوتی را پیشنهاد می‌کندانسان.

خبرICTاین پروژه که توسطمهدی کلانتری، مدیرعامل شرکت تجارت الکترونیک بیست آفاق ایرانیانمطرح شده، خود را صرفاً یک نرم‌افزار، اپلیکیشن یا حتی یک «سوپر اپلیکیشن» معرفی نمی‌کند. بلکه هدف آن طراحی یک معماری گسترده برای شکل‌گیری یک جامعه دیجیتال است. جامعه‌ای که در آن انسان‌ها، سازمان‌ها، کسب‌وکارها، دارایی‌ها، خدمات و مکان‌ها بتوانند در یک ساختار یکپارچه با یکدیگر ارتباط برقرار کنند.

ایده محوری این طرح را می‌توان در یک جمله خلاصه کردشهر پیش از آنکه ساختمان باشد، جامعه‌ای از انسان‌هاست.

از «شهر هوشمند» تا «اکوسیستم هوشمند»

مهدی کلانتری در تشریح ایده بیست آفاق، مفهوم شهر هوشمند را صرفاً به استفاده از فناوری برای ارائه خدمات شهری محدود نمی‌کند. در این نگاه، فناوری زمانی معنا پیدا می‌کند که بتواند میان انسان‌ها، توانمندی‌ها، خدمات، اطلاعات و فرصت‌ها ارتباط ایجاد کند.

بر همین اساس، «شهر هوشمند الکترونیک بیست آفاق ایرانیان» به‌عنوان یکی از جلوه‌های این اکوسیستم تعریف شده است. شهری که زیرساخت دیجیتال آن باید در خدمت زندگی، فعالیت، ارتباط، رشد و ارزش‌آفرینی انسان‌ها قرار گیرد.

این رویکرد، مرز میان یک پلتفرم دیجیتال و یک اکوسیستم را پررنگ می‌کند. در یک پلتفرم، کاربر معمولاً برای دریافت یک یا چند خدمت وارد سامانه می‌شود؛ اما در یک اکوسیستم، مسئله گسترده‌تر است و باید هویت موجودیت‌ها، روابط میان آنها، جریان داده، مسئولیت‌ها، قوانین و فرآیندهای تعامل نیز طراحی شود.

در معماری پیشنهادی بیست آفاق، «سکوی دیجیتال» قرار است نقش سیستم‌عامل اکوسیستم را ایفا کند. لایه‌ای که خدمات و بخش‌های مختلف بتوانند بر روی آن شکل بگیرند و با یکدیگر ارتباط برقرار کنند.

پایگاه داده مرکزی؛ قلب یک معماری یکپارچه

یکی از مفاهیم کلیدی در معماری این پروژه، ایجاد یک پایگاه داده مرکزی و حرکت به سمتSingle Source of Truthیا «مرجع واحد حقیقت داده» است.

منطق این ایده آن است که اطلاعات پایه یک موجودیت در سامانه‌های متعدد و مستقل به شکل موازی و ناسازگار نگهداری نشود. بلکه موجودیت‌ها و اطلاعات مرتبط با آنها در یک معماری داده یکپارچه تعریف شوند و خدمات مختلف بتوانند از همان مرجع استفاده کنند.

در چنین ساختاری، افراد، سازمان‌ها، دارایی‌ها، خدمات، مکان‌ها، تجهیزات و سایر عناصر اکوسیستم می‌توانند دارای هویت دیجیتال مشخص باشند.

البته چنین رویکردی در عمل تنها با ایجاد یک پایگاه داده محقق نمی‌شود و نیازمند تعیین دقیق مالکیت داده، سطوح دسترسی، امنیت، حریم خصوصی، ثبت سوابق، استانداردهای تبادل داده و سازوکارهای حکمرانی است. همین مسئله نشان می‌دهد که بیست آفاق در تعریف اولیه خود، بیش از آنکه یک پروژه صرفاً نرم‌افزاری باشد، به دنبال طراحی یک معماری کلان است.

چهار ستون اصلی بیست آفاق

در اسناد اولیه پروژه، معماری اکوسیستم هوشمند بیست آفاق بر چهار ستون اصلی استوار شده استحاکمیت و حکمرانی، سکوی دیجیتال، هویت دیجیتال و معماری کلان اکوسیستم.

قرار است بر روی این چهار ستون، مجموعه‌ای از جزیره‌های تخصصی، زیست‌بوم‌ها، سامانه‌ها، خدمات، ماژول‌ها و موتورهای هوشمند شکل بگیرد.

این ساختار به پروژه اجازه می‌دهد به جای آنکه از ابتدا همه خدمات را در قالب یک سامانه واحد ایجاد کند، به‌صورت تدریجی توسعه پیدا کند و هر بخش تخصصی در چارچوب معماری کلان قرار گیرد.

در چنین مدلی، آموزش، نوآوری، سلامت، فرهنگ، کارآفرینی، تجارت و سایر حوزه‌ها می‌توانند زیست‌بوم‌ها یا خدمات تخصصی خود را داشته باشند، اما ارتباط آنها با هویت، داده و زیرساخت اصلی اکوسیستم حفظ شود.

شهروند الکترونیک؛ فراتر از یک کاربر

یکی از مفاهیم محوری طرح، «شهروند الکترونیک» است.

در نگاه بیست آفاق، شهروند الکترونیک صرفاً فردی نیست که در یک اپلیکیشن ثبت‌نام کرده یا از خدمات آنلاین استفاده می‌کند. شهروند، یک موجودیت دارای هویت، توانایی، تخصص، تجربه و سرمایه اجتماعی است که می‌تواند در ساخت جامعه نقش داشته باشد.

این نگاه، دامنه تعریف شهروند را از «مصرف‌کننده خدمات» به «مشارکت‌کننده در اکوسیستم» تغییر می‌دهد.

یک ورزشکار، هنرمند، صنعتگر، مدیر، کارآفرین، تاجر، متخصص یا فعال فرهنگی، هرکدام می‌توانند بخشی از سرمایه انسانی و اجتماعی چنین جامعه‌ای باشند.

هدف این است که این توانمندی‌های پراکنده صرفاً در قالب رزومه یا اطلاعات فردی باقی نمانند، بلکه در یک شبکه اجتماعی و اقتصادی گسترده‌تر به یکدیگر متصل شوند.

از این منظر، ارزش اکوسیستم نه فقط در تعداد کاربران آن، بلکه در کیفیت ارتباط میان کاربران و میزان ارزشی است که این ارتباطات ایجاد می‌کند.

چرا ۳۰۰ شهروند فاخر؟

یکی از متفاوت‌ترین عناصر طرح بیست آفاق، ایده آغاز فعالیت اجتماعی آن با۳۰۰ شهروند فاخراست.

در روایت ارائه‌شده از پروژه، این افراد قرار نیست صرفاً اولین کاربران یک سامانه باشند. آنها قرار است نخستین اعضای جامعه‌ای باشند که فرهنگ و الگوی شهروندی موردنظر پروژه را شکل می‌دهد.

اما در این طرح، «فاخر» به معنای برخورداری از امتیاز حقوقی یا اقتصادی ویژه نیست. منظور، افرادی دارای اعتبار، اخلاق، توانمندی، تجربه و شایستگی برای الگوبودن است.

انتخاب این گروه نیز قرار است بر پایه شناخت، اعتبار و معرفی از سوی جوامع و حوزه‌های مختلف انجام شود.

فلسفه این انتخاب آن است که فردی که در آینده وارد این جامعه می‌شود، بتواند نمونه‌هایی از مسیر رشد، تخصص، اخلاق و اثرگذاری را در میان شهروندان اولیه مشاهده کند.

به این ترتیب، ۳۰۰ نفر نخست صرفاً عدد آغازین پروژه نیستند. بلکه قرار است بخشی از سرمایه اجتماعی و فرهنگی اولیه شهر را تشکیل دهند.

«ما نمی‌خواهیم برای کسی همسایه انتخاب کنیم»

در بخش اجتماعی ایده بیست آفاق، یک جمله کلیدی وجود دارد«ما نمی‌خواهیم برای کسی همسایه انتخاب کنیم.»

این جمله در واقع به نوعی نگاه متفاوت به مفهوم همسایگی اشاره دارد.

در یک شهر متعارف، افراد ممکن است سال‌ها در کنار یکدیگر زندگی کنند اما اطلاعات بسیار محدودی درباره تخصص، توانایی و ظرفیت‌های یکدیگر داشته باشند.

در مدل پیشنهادی بیست آفاق، فناوری می‌تواند ابزار شناخت و اتصال این ظرفیت‌ها باشد.

پزشکی که در کنار یک کارآفرین زندگی می‌کند، هنرمندی که با یک صنعتگر همسایه است، یا مدیری که در نزدیکی یک متخصص فنی زندگی می‌کند، می‌توانند در صورت وجود سازوکار مناسب، بخشی از یک شبکه اجتماعی و اقتصادی بزرگ‌تر باشند.

از این منظر، مفهوم همسایگی از مجاورت جغرافیایی فراتر می‌رود و به ارتباط انسانی، اعتماد و همکاری نزدیک می‌شود.

چرا پروژه از واحدهای مسکونی و تجاری آغاز می‌شود؟

هر شهر برای شکل‌گیری به مکان‌هایی برای زندگی و فعالیت نیاز دارد. به همین دلیل، واحدهای مسکونی و تجاری در طراحی اولیه بیست آفاق به‌عنوان نقطه آغاز معرفی شده‌اند.

اما هدف پروژه صرفاً ساخت یا تجمیع واحدهای مسکونی و تجاری نیست.

در نگاه طراحان این ایده، ساختمان باید نقطه آغاز شکل‌گیری یک جامعه باشد؛ جامعه‌ای که در آن ساکنان و فعالان اقتصادی بتوانند یکدیگر را بشناسند، خدمات مورد نیاز خود را دریافت کنند و از ظرفیت‌های یکدیگر استفاده کنند.

به بیان دیگرساختمان پایان پروژه نیست. آغاز شکل‌گیری شهر است.

فرهنگ؛ حلقه‌ای که فناوری را به جامعه متصل می‌کند

اگرچه بخش مهمی از بیست آفاق بر فناوری، داده و معماری دیجیتال متمرکز است، اما پروژه تلاش کرده است برای فرهنگ نیز جایگاه مشخصی تعریف کند.

در این میانمرام و جوانمردییکی از مفاهیم محوری معرفی شده است.

الهام از فرهنگ پهلوانی و زورخانه‌ای بر این ایده استوار است که قدرت و توانمندی بدون اخلاق نمی‌تواند مبنای یک جامعه سالم باشد.

در کنار آن، حوزه‌هایی مانند کاراته، بدنسازی، صنایع دستی، سینما و تئاتر، مدیریت شهری و اقتصاد و تجارت نیز در روایت پروژه جایگاه دارند.

در این تقسیم‌بندی، هر حوزه حامل یک ارزش است: انضباط، اراده، هویت، هنر، اندیشه، مسئولیت، کارآفرینی و ارزش‌آفرینی.

به این ترتیب، فرهنگ در این طرح قرار نیست بخش تزئینی شهر باشد؛ بلکه بخشی از هویت اجتماعی آن تعریف شده است.

هویت دیجیتال؛ پرونده‌ای برای موجودیت‌های اکوسیستم

یکی دیگر از بخش‌های مهم معماری بیست آفاق، ایجاد هویت دیجیتال برای موجودیت‌های مختلف است.

در این معماری، افراد، سازمان‌ها، دارایی‌ها و خدمات می‌توانند دارای هویت دیجیتال مشخص باشند و فعالیت‌ها و ارتباطات مرتبط با آنها در ساختار اکوسیستم ثبت شود.

از جمله مفاهیم مطرح‌شده در پروژه می‌توان بهDigital Activity Logزنجیره مسئولیت و پرونده جامع دیجیتال اشاره کرد.

اگر این ایده در مقیاس واقعی اجرا شود، موضوعاتی مانند امنیت اطلاعات، حفظ حریم خصوصی، رضایت کاربر، نحوه اصلاح اطلاعات، مدت نگهداری داده‌ها و حدود دسترسی اشخاص و سازمان‌ها اهمیت اساسی پیدا خواهند کرد.

به همین دلیل، «حقوق دیجیتال» در کنار معماری داده و امنیت، یکی از حوزه‌هایی است که در معماری بلندمدت پروژه باید مورد توجه قرار گیرد.

هوش مصنوعی در کجای این معماری قرار می‌گیرد؟

هوش مصنوعی نیز در معماری بیست آفاق به‌عنوان یکی از لایه‌های قابل توسعه اکوسیستم مطرح است.

وجود داده‌های ساختاریافته، هویت‌های دیجیتال و سوابق فعالیت می‌تواند زمینه استفاده از موتورهای هوشمند را فراهم کند؛ از تحلیل داده و شخصی‌سازی خدمات گرفته تا پیشنهاد فرصت‌ها، شناسایی الگوها و اتوماسیون برخی فرآیندها.

اما در چنین معماری‌ای، هوش مصنوعی نقطه آغاز نیست.

برای اینکه هوش مصنوعی بتواند عملکرد قابل اتکایی داشته باشد، ابتدا باید زیرساخت‌های داده، هویت، امنیت، حاکمیت و فرآیند شکل گرفته باشند.

از این منظر، پروژه بیست آفاق تلاش می‌کند هوش مصنوعی را در جایگاه یکلایه هوشمندسازبر روی معماری کلان اکوسیستم قرار دهد.

توسعه چرخه‌ای؛ معماری‌ای که قرار است تکامل پیدا کند

یکی دیگر از ویژگی‌های تعریف‌شده برای پروژه، روش توسعه چرخه‌ای آن است.

بر اساس این رویکرد، تصمیمات جدید ابتدا در نسخه پایه و سپس در پیش‌نویس‌ها ثبت می‌شوند، مورد بررسی و اصلاح قرار می‌گیرند و در نسخه‌های بعدی معماری ادغام و نهایی می‌شوند.

اهمیت این روش در پروژه‌ای با افق بلندمدت، حفظ دانش و تصمیمات معماری است.

هرچه یک اکوسیستم گسترده‌تر شود، تعداد تصمیمات فنی، مدیریتی، حقوقی و اجتماعی آن نیز افزایش می‌یابد. بنابراین ثبت، ردیابی و نسخه‌بندی تصمیمات می‌تواند مانع از آن شود که دانش پروژه با تغییر افراد یا تیم‌ها از بین برود.

چالش اصلی؛ فاصله میان ایده و اجرا

اکوسیستم هوشمند بیست آفاق در حال حاضر بیش از هر چیز یکایده و معماری در حال توسعهاست و تبدیل چنین ایده‌ای به یک جامعه واقعی، نیازمند عبور از چند مرحله مهم خواهد بود.

ایجاد سکوی دیجیتال، تعریف استانداردهای داده، پیاده‌سازی هویت دیجیتال، طراحی مدل اقتصادی، ایجاد اعتماد میان کاربران، تعیین چارچوب حقوقی و امنیتی و در نهایت شکل‌گیری جامعه‌ای فعال، هرکدام پروژه‌هایی مستقل و در عین حال مرتبط هستند.

بنابراین، آزمون واقعی این ایده زمانی آغاز خواهد شد که معماری اولیه به خدمات واقعی و سپس به رفتار واقعی شهروندان تبدیل شود.

شهری که قرار است شهروند در ساختنش سهم داشته باشد

در نهایت، آنچه بیست آفاق را از یک پروژه معمول فناوری متمایز می‌کند، ادعای آن برای تغییر نقطه شروع شهر هوشمند است.

در اینجا قرار نیست ابتدا فناوری ساخته شود و سپس انسان‌ها به آن اضافه شوند. ایده این است که ابتدا جامعه، هویت، اعتماد و ارتباطات انسانی دیده شود و فناوری برای تقویت آنها به کار گرفته شود.

مهدی کلانتری، مدیرعامل شرکت تجارت الکترونیک بیست آفاق ایرانیان، این نگاه را در جمله‌ای خلاصه کرده است که می‌تواند به نوعی شعار محوری پروژه تبدیل شود

«هر شهر از جایی آغاز می‌شود؛ بیست آفاق از انسان‌ها آغاز شد.»

اینکه این ایده در ادامه تا چه اندازه بتواند از یک معماری مفهومی به یک اکوسیستم واقعی و پایدار تبدیل شود، به نحوه اجرای آن، کیفیت زیرساخت دیجیتال، مدل اقتصادی، اعتماد شهروندان و سازوکارهای حاکمیتی آن بستگی خواهد داشت.

اما نقطه آغاز آن روشن است: شهری که قرار نیست شهروند را صرفاً مصرف‌کننده خدمات بداند.

در این نگاه، شهروند باید بخشی از خود شهر باشد. کسی که فقط در یک شهر زندگی نمی‌کند، بلکه در شکل‌گیری و توسعه آن نیز سهم دارد.

و شاید به همین دلیل، پایان‌بندی این ایده نیز بیش از آنکه یک شعار فناورانه باشد، یک دعوت اجتماعی است

«من فقط ساکن این شهر نیستم؛ من در ساختن آن سهم دارم.»

نوشتهاکوسیستم هوشمند بیست آفاق؛ شهری که از انسان آغاز می‌شوداولین بار درپایگاه خبری ارتباطات و فناوری اطلاعات. پدیدار شد.

برای ارزیابی پایداری، امنیت و نگهداری این زیرساخت، راهنمای پشتیبانی شبکه را نیز مطالعه کنید.