هم‌افزایی معاونت علمی و شورای عالی انقلاب فرهنگی برای توسعه اقتصاد دانش‌بنیان در حوزه علوم انسانی

مراسم امضای تفاهم‌نامه همکاری میان معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری و شورای تخصصی تحول و ارتقای علوم انسانی شورای عالی انقلاب فرهنگی، امروز چهارم آبان‌ماه ۱۴۰۵ با حضور حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور، حجت‌الاسلام عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، سعیدرضا عاملی، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی و رئیس شورای تخصصی تحول و ارتقای علوم انسانی و جمعی از معاونان معاونت علمی برگزار شد.

این تفاهم‌نامه با هدف ایجاد چارچوبی نظام‌مند و پایدار برای گسترش همکاری‌های علمی، پژوهشی، اجرایی و سیاست‌گذاری میان دو مجموعه منعقد شده است و توسعه زیست‌بوم دانش‌بنیان فناوری‌های نرم، علوم انسانی و اجتماعی و صنایع فرهنگی و خلاق را دنبال می‌کند.

بر اساس مفاد این تفاهم‌نامه، برنامه‌ریزی برای افزایش تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان در حوزه‌های علوم انسانی و اجتماعی و صنایع فرهنگی و خلاق تا پایان اجرای قانون برنامه هفتم پیشرفت، تقویت حمایت از طرح‌ها و پژوهش‌های مسئله‌محور و توسعه سازوکارهای شناسایی و حمایت از نخبگان این حوزه‌ها، از محورهای اصلی همکاری طرفین خواهد بود.

توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان و تجاری‌سازی دستاوردهای علوم انسانی

یکی از محورهای اصلی این تفاهم‌نامه، تدوین و اجرای برنامه‌های عملیاتی برای افزایش کمی و کیفی شرکت‌های دانش‌بنیان فعال در حوزه علوم انسانی و اجتماعی و صنایع فرهنگی و خلاق است. بر این اساس، معاونت علمی در چارچوب مأموریت‌ها و مقررات مربوط، تقویت سیاست‌ها و برنامه‌های حمایتی، طراحی ابزارهای تأمین مالی متناسب با ماهیت کسب‌وکارهای این حوزه و تسهیل مسیر تبدیل دستاوردهای علمی به محصولات و خدمات قابل عرضه در بازار را پیگیری خواهد کرد.

توسعه سازوکارهای ثبت و تجاری‌سازی مالکیت فکری و دارایی‌های نامشهود در حوزه فناوری‌های نرم و علوم انسانی و اجتماعی نیز از دیگر زمینه‌های همکاری است. در این چارچوب، پیشنهاد اصلاحات لازم برای رفع موانع حقوقی، تسهیل دانش‌بنیان‌شدن فعالیت‌ها و بهره‌مندی از ظرفیت اعتبار مالیاتی موضوع قانون جهش تولید دانش‌بنیان مورد توجه قرار گرفته است.

همچنین، همکاری برای تسهیل ورود محصولات و خدمات مبتنی بر فناوری‌های نرم و علوم انسانی و اجتماعی به بازارهای ملی و بین‌المللی، توسعه الگوهای تبدیل پژوهش‌های کاربردی به محصول، خدمت و ارزش اقتصادی و تسریع فرایند ارزیابی و تأیید شاخص‌ها و فهرست خدمات و محصولات دانش‌بنیان این حوزه‌ها، در زمره تعهدات پیش‌بینی‌شده برای معاونت علمی قرار دارد.

پیوند تحول برنامه‌های آموزشی با نیازهای زیست‌بوم دانش‌بنیان

بر اساس این تفاهم‌نامه، شورای تخصصی تحول و ارتقای علوم انسانی نیز با بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی و کارشناسی معاونت علمی، در تدوین سیاست‌ها، برنامه‌ها، شاخص‌ها و سرفصل‌های برنامه‌های درسی آموزش عالی مشارکت خواهد کرد.

برنامه‌ریزی برای اصلاح ساختار برنامه‌های درسی و رشته‌ها و گرایش‌های علوم انسانی، علوم اجتماعی و هنر با توجه به نیازهای زیست‌بوم دانش‌بنیان، از دیگر محورهای همکاری دو مجموعه است. این همکاری در چارچوب ضوابط و مقررات مربوط دنبال می‌شود و هدف آن، تقویت ارتباط میان ظرفیت‌های آموزشی و پژوهشی علوم انسانی و نیازهای حوزه فناوری‌های نرم و اقتصاد دانش‌بنیان است.

همچنین، همکاری در جهت افزایش ظرفیت ورود استعدادهای برتر به آموزش عالی در حوزه‌های علوم انسانی، علوم اجتماعی و هنر، با مشارکت بنیاد ملی نخبگان، در این تفاهم‌نامه پیش‌بینی شده است.

حمایت از پژوهش‌های مسئله‌محور و توسعه اسناد ملی

تقویت حمایت از پژوهش‌های مسئله‌محور و کاربردی در حوزه علوم انسانی، علوم اجتماعی و هنر، از دیگر محورهای این همکاری است. بر همین اساس، دو مجموعه در تدوین سیاست‌ها، اولویت‌های پژوهشی و فراخوان‌های حمایتی بنیاد ملی علم ایران مشارکت خواهند کرد و ارتقای سازوکارهای حمایتی از طرح‌های پژوهشی این حوزه‌ها را پیگیری می‌کنند.

همکاری در تدوین و به‌روزرسانی اسناد ملی مرتبط با فناوری‌های نرم، نوآوری اجتماعی و صنایع فرهنگی و خلاق نیز در مفاد تفاهم‌نامه مورد توجه قرار گرفته است. تدوین «سند ملی نوآوری اجتماعی» و «سند ملی توسعه فرانچایز خلاق و دانش‌بنیان»، به‌روزرسانی «سند ملی توسعه فناوری‌های فرهنگی و نرم» و ارتقای اساسنامه ستاد توسعه فناوری‌های فرهنگی و نرم، از جمله موضوعات مشخص‌شده برای همکاری مشترک است.

برگزاری برنامه‌ها و رویدادهای ترویجی برای آشنایی اعضای هیئت علمی، دانشجویان و دانش‌آموختگان علوم انسانی، علوم اجتماعی و هنر با ظرفیت‌ها و مصادیق فعالیت دانش‌بنیان و هدایت آنان به سمت ایجاد شرکت‌های دانش‌بنیان نیز از دیگر زمینه‌های همکاری پیش‌بینی‌شده است.

ایجاد نظام پایش و ارزیابی زیست‌بوم علوم انسانی نوآور

معاونت علمی در زمینه ایجاد نظام داده، پایش و ارزیابی زیست‌بوم فناوری‌های نرم، علوم انسانی و اجتماعی و صنایع فرهنگی و خلاق همکاری خواهد کرد. طراحی شاخص‌های ملی توسعه علوم انسانی و اجتماعی نوآور، شناسایی و پایش شرکت‌ها، محصولات، اشتغال تخصصی، مراکز نوآوری و سرمایه‌گذاری‌های این حوزه‌ها، از جمله اقداماتی است که در این چارچوب دنبال می‌شود.

تقویت سازوکارهای حمایتی بنیاد ملی نخبگان از استعدادهای برتر حوزه علوم انسانی، علوم اجتماعی و هنر و افزایش حمایت از طرح‌های مسئله‌محور این حوزه‌ها از طریق بنیاد ملی علم ایران نیز در زمره محورهای همکاری طرفین قرار دارد.

تفاهم‌نامه همکاری معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری و شورای تخصصی تحول و ارتقای علوم انسانی شورای عالی انقلاب فرهنگی، در مجموع، چارچوبی برای توسعه همکاری‌های سیاستی، پژوهشی و اجرایی با هدف تقویت زیست‌بوم دانش‌بنیان علوم انسانی، گسترش فعالیت شرکت‌های دانش‌بنیان در حوزه فناوری‌های نرم و صنایع فرهنگی و خلاق و افزایش ظرفیت تبدیل دستاوردهای علمی این حوزه‌ها به محصولات و خدمات ارزش‌آفرین فراهم می‌کند.

حسین افشین، معاون علمی رئیس‌جمهور، در مراسم امضای تفاهم‌نامه همکاری میان معاونت علمی و شورای تخصصی تحول و ارتقای علوم انسانی شورای عالی انقلاب فرهنگی، با اشاره به ضرورت پیوند ظرفیت‌های علمی و پژوهشی علوم انسانی با نیازهای کشور، بر توسعه سازوکارهای حمایت از پژوهش‌های مسئله‌محور تأکید کرد.

این مراسم با حضور حجت‌الاسلام عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، سعیدرضا عاملی، رئیس شورای تخصصی تحول و ارتقای علوم انسانی و جمعی از مسئولان و مدیران حوزه علم، فناوری و نوآوری برگزار شد.

افشین با اشاره به تجربه دو دهه فعالیت معاونت علمی در توسعه زیست‌بوم دانش‌بنیان کشور گفت: در این مدت زیرساخت‌هایی از جمله شتاب‌دهنده‌ها، مراکز نوآوری، صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر و صندوق‌های پژوهش و فناوری شکل گرفته است. اکنون در کنار توسعه کمی زیست‌بوم، باید به رشد شرکت‌های بزرگ و اثرگذار و تکمیل زنجیره‌های ارزش نیز توجه شود.

وی افزود: در معماری نوین حکمرانی علم، فناوری و نوآوری به دنبال آن هستیم که سقف زیست‌بوم فناوری و نوآوری کشور بلندتر شود و زمینه رشد و اثرگذاری بیشتر شرکت‌های فناور فراهم آید.

معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به ظرفیت‌های دانشگاهی و فناورانه کشور، ضعف ارتباط زنجیره‌ای میان دانشگاه‌ها، شرکت‌ها، صنایع و دستگاه‌های اجرایی را یکی از چالش‌های موجود دانست و اظهار کرد: ممکن است یک شرکت در تولید قطعه‌ای تخصصی توانمند باشد، اما تکمیل زنجیره تولید و رساندن محصول به بازار، به همکاری مجموعه‌ای از بازیگران نیاز دارد.

افشین با بیان اینکه توسعه نوآوری در علوم انسانی اقتضائات متفاوتی نسبت به حوزه‌های فنی و مهندسی دارد، توضیح داد: در بخش فنی و مهندسی، توسعه فعالیت‌ها باید تا حد زیادی مبتنی بر تقاضای واقعی و نیاز بازار باشد تا منابع در مسیرهایی که متقاضی مشخصی ندارند، مصرف نشود؛ اما در علوم انسانی، پیش از پیروی از چنین الگویی، باید زیرساخت‌های لازم برای شکل‌گیری زیست‌بوم نوآوری و ایجاد تقاضای مؤثر فراهم شود.

وی با اشاره به ظرفیت حمایت‌های بنیاد ملی علم ایران گفت: آمادگی تخصیص تا ۳۰ درصد منابع بنیاد به پژوهش‌های علوم انسانی وجود دارد، مشروط بر اینکه تقاضای کافی و طرح‌های واجد شرایط در این حوزه ارائه شود.

رئیس بنیاد ملی نخبگان افزود: با وجود آنکه نرخ پذیرش طرح‌های علوم انسانی بالاتر است، تعداد درخواست‌های پژوهشی در این حوزه کمتر از سایر بخش‌هاست و باید برای تقویت ظرفیت تعریف و ارائه طرح‌های پژوهشی اقدام شود.

افشین اتصال مراکز نوآوری دانشگاهی به دستگاه‌های اجرایی را یکی از راهکارهای ایجاد تقاضا در علوم انسانی دانست و گفت: دانشگاه‌هایی مانند علامه طباطبائی می‌توانند از طریق مراکز نوآوری با نهادهایی همچون سازمان برنامه و بودجه، وزارت امور خارجه و سایر دستگاه‌های اجرایی ارتباط برقرار کنند تا مسائل واقعی کشور به موضوع پژوهش و ارائه راهکارهای کاربردی تبدیل شود.

وی با اشاره به نیاز دستگاه دیپلماسی به ابزارهای هوش مصنوعی در حوزه‌هایی مانند شناخت کشورها، منطقه‌شناسی و تحلیل روابط بین‌الملل اظهار کرد: علوم انسانی باید با مسائل و نیازهای اجرایی کشور پیوند بخورد. این ارتباط به‌صورت خودکار شکل نمی‌گیرد و نیازمند سازوکارهای مشخص و نقش‌آفرینی مراکز نوآوری دانشگاهی است.

معاون علمی رئیس‌جمهور همچنین توسعه زیرساخت‌های فیزیکی را به‌تنهایی برای شکل‌گیری زیست‌بوم نوآوری کافی ندانست و تأکید کرد: ایجاد پارک‌ها و فضاهای فیزیکی بدون حضور نیروی انسانی متخصص، شرکت‌های توانمند و تقاضای واقعی، به نتیجه مطلوب منجر نخواهد شد. حمایت‌ها باید به خروجی مشخص و نیاز واقعی متصل باشند.

افشین در ادامه با اشاره به ضرورت توسعه زیرساخت‌های تخصصی در حوزه علوم انسانی، هنر و صنایع خلاق، ایجاد مراکز نوآوری، صندوق‌های تخصصی پژوهش و فناوری و سازوکارهای تأمین مالی متناسب با ویژگی‌های این حوزه‌ها را از جمله اقدامات موردنیاز برشمرد.

وی افزود: باید زمینه ارتباط میان هنرمندان، پژوهشگران، دانشگاه‌ها و دستگاه‌های اجرایی فراهم شود تا امکان تبدیل ایده‌ها به محصول، خدمت و کسب‌وکار در حوزه علوم انسانی و صنایع خلاق گسترش یابد.

حجت‌الاسلام عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، با تأکید بر ضرورت تحول در علوم انسانی و پیوند دانش با مسائل واقعی جامعه گفت
برای تحول علوم انسانی باید مسیر تولید دانش از مسائل انضمامی جامعه آغاز شود و به نظریه‌پردازی و تعمیق مبانی علمی برسد؛ نه این‌که ابتدا از مباحث فلسفی و نظری شروع کنیم و سپس به دنبال یافتن مسئله باشیم.
ایجاد دانشکده‌ها و مجموعه‌های موضوع‌محور با محورهایی مانند آسیب‌های اجتماعی، جمعیت و خانواده، توسعه اقتصادی و صنایع فرهنگی و خلاق، می‌تواند ظرفیت رشته‌های مختلف علوم انسانی را برای حل مسائل مشترک جامعه گرد هم آورد.
ساختارهای موضوع‌محور باید هم زمینه نظریه‌پردازی و تعمیق مبانی علمی را فراهم کنند و هم به حکمرانی و ارائه راهکار برای مسائل واقعی بپردازند تا زمینه تربیت نیروی انسانی توانمند در حل مسائل پیچیده اجتماعی و فرهنگی فراهم شود.