کتابخانه ملی؛ از دیپلماسی فرهنگی تا بهره‌گیری از هوش مصنوعی در صیانت از میراث مکتوب ایران

سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نهاد‌های حافظ میراث مکتوب کشور، در سال‌های اخیر برنامه‌هایی را در حوزه گسترش همکاری‌های بین‌المللی، توسعه خدمات دیجیتال، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و معرفی ظرفیت‌های تمدنی ایران دنبال کرده است.

در همین راستا، با غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، درباره مهم‌ترین برنامه‌ها، اولویت‌ها و چشم‌انداز‌های این سازمان گفت‌و‌گو کرده‌ایم. او در این گفت‌و‌گو از گسترش تعاملات فرهنگی با کشور‌های مختلف، ظرفیت کم‌نظیر ایران در حوزه نسخه‌های خطی و مطالعات ایران‌شناسی، برنامه‌های سازمان در زمینه هوش مصنوعی و همچنین اقدامات انجام‌شده برای حفاظت از منابع در شرایط جنگ سخن گفت.

همکاری‌های بین‌المللی؛ گامی در مسیر دیپلماسی فرهنگی

یکی از اولویت‌های سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، توسعه همکاری با کشور‌های همسایه، ایجاد مرکز تبادل منابع مشترک خطی و فراهم کردن فرصت‌های مطالعاتی برای پژوهشگران خارجی عنوان شده است. کدام‌یک از این برنامه‌ها وارد مرحله اجرا شده و پژوهشگران خارجی از چه زمانی می‌توانند از این فرصت‌ها استفاده کنند؟

با کشور‌های مختلف برنامه‌های مشترکی داشته‌ایم، تفاهم‌نامه‌هایی امضا شده و تبادل منابع نیز صورت گرفته است. برای نمونه، حضور در اجلاس کتابخانه‌های ملی کشور‌های عضو بریکس در سال ۱۴۰۳، گام مهمی در توسعه ارتباطات بین‌المللی سازمان بود. در این اجلاس کشور‌هایی همچون روسیه، چین، برزیل، امارات، مصر و آفریقای جنوبی حضور داشتند.در حوزه آسیای مرکزی نیز ارتباطات خوبی به‌ویژه با قزاقستان، ازبکستان و تاجیکستان برقرار شده است. همچنین با کشور‌های منطقه قفقاز، از جمله جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان، تعاملاتی داشته‌ایم. افتتاح اتاق ازبکستان در کتابخانه ملی نیز از جمله اقدامات انجام‌شده در این زمینه است.علاوه بر این، ارتباطاتی با کشور‌هایی همچون پرتغال، نروژ و کره جنوبی برقرار شده و همکاری با کشور‌های دیگر نیز در دستور کار قرار دارد.

نکته مهم این است که نهاد‌های متناظر کتابخانه ملی در کشور‌های مختلف بتوانند ارتباط مؤثری با یکدیگر برقرار کنند تا پژوهشگری که قصد مطالعه درباره ایران را دارد، بتواند به منابع معتبر و قابل استناد دسترسی پیدا کند. فضای مجازی با وجود ظرفیت‌های فراوان، گاهی حاوی اطلاعات نادرست و جهت‌دار است. از این رو، کتابخانه ملی می‌تواند مرجعی معتبر برای دسترسی پژوهشگران خارجی به اطلاعات و منابع مستند درباره ایران باشد.این موضوع بخشی از دیپلماسی فرهنگی کشور است. ما باید از ظرفیت‌های موجود برای معرفی تاریخ، فرهنگ و تمدن ایران به مردم جهان استفاده کنیم و زمینه شناخت دقیق‌تر ایران را فراهم آوریم.

کتابخانه ملی ایران؛ گنجینه بزرگ میراث زبان فارسی

مجموعه‌های ارزشمند فارسی و اسلامی در کتابخانه‌ها و مراکز پژوهشی کشور‌های مختلف، از جمله ترکیه، کشور‌های عربی، هند و اروپا نگهداری می‌شوند. کتابخانه ملی ایران برای تبدیل شدن به یکی از مراکز اصلی مطالعات ایران‌شناسی و زبان فارسی چه ظرفیت‌ها و مزیت‌هایی دارد؟

مراکز اسلام‌شناسی و شرق‌شناسی متعددی در کشور‌های مختلف دنیا، به‌ویژه آمریکا و کشور‌های اروپایی، فعالیت می‌کنند. بخشی از این مراکز با هدف گردآوری منابع و انجام مطالعات و تحقیقات تخصصی شکل گرفته‌اند.در برخی کشور‌های دیگر نیز به دلیل پیشینه تاریخی و تمدنی، حضور زبان فارسی بسیار پررنگ بوده است. برای مثال، زبان فارسی در حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ سال در شبه‌قاره هند زبان رسمی بوده و در آسیای صغیر نیز جایگاه مهمی داشته است. به همین دلیل، در این کشور‌ها آثار و منابع ارزشمندی از زبان و ادبیات فارسی وجود دارد.البته نسخه‌های خطی نفیسی در کشور‌های اروپایی همچون انگلستان، فرانسه، اتریش و روسیه نگهداری می‌شود، اما همچنان مهم‌ترین مجموعه میراث زبان فارسی در ایران قرار دارد.

کتابخانه ملی ایران در کنار سایر مجموعه‌های مهم کشور، از جمله کتابخانه آستان قدس رضوی، کتابخانه مجلس و کتابخانه دانشگاه تهران، از ظرفیت‌های بسیار ارزشمندی در حوزه نسخ خطی برخوردار است. کتابخانه ملی همچنین مجموعه غنی ایران‌شناسی دارد که نزدیک به ۸۰ تا ۹۰ هزار جلد کتاب به زبان‌های مختلف را در بر می‌گیرد و به‌ویژه در حوزه ایران‌شناسی و شیعه‌شناسی منابع ارزشمندی دارد.به اعتقاد من، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران باید مهم‌ترین مرکز منطقه و حتی جهان در حوزه مطالعات ایران‌شناسی، زبان فارسی و مطالعات شیعه‌شناسی باشد. پژوهشگری که در هر نقطه از جهان به دنبال تحقیق درباره ایران، زبان فارسی یا تشیع است، باید کتابخانه ملی ایران را در شمار نخستین مراکز مورد مراجعه خود قرار دهد.

هوش مصنوعی؛ تحول در مسیر خدمات کتابخانه‌ای

سازمان اسناد و کتابخانه ملی گروه پژوهشی علوم داده و هوش مصنوعی را راه‌اندازی کرده و توسعه همکاری‌های اطلاعاتی را نیز در دستور کار قرار داده است. نخستین خدمت مبتنی بر هوش مصنوعی که پژوهشگران به‌طور معمول از آن استفاده خواهند کرد چیست و چه زمانی در دسترس قرار می‌گیرد؟

اقداماتی در این زمینه انجام شده، اما از ارائه کار‌های سطحی پرهیز داریم. معتقدیم باید محصولی آماده و قابل عرضه در اختیار مخاطبان قرار گیرد. تاکنون پایان‌نامه‌هایی در این حوزه انجام شده و در بخش‌های مختلف نیز از این فناوری استفاده‌هایی صورت گرفته است.سازمان اسناد و کتابخانه ملی در حال حاضر در آستانه ورود به مرحله‌ای از تحول اساسی در حوزه فناوری و خدمات دیجیتال قرار دارد و امیدواریم به‌زودی نتایج این اقدامات آشکار شود.

آیا استفاده از هوش مصنوعی برای خوانش خطوط فارسی، جست‌وجوی معنایی و پیوند میان منابع نیز در برنامه سازمان قرار دارد؟ مهم‌ترین چالش در این مسیر کمبود زیرساخت و داده است یا مسائل حقوقی و امنیتی؟

مهم‌ترین چالش ما در این زمینه بیشتر به زیرساخت‌های سخت‌افزاری مربوط می‌شود. البته در حوزه منابع جدید، موضوع حقوق مؤلف و مسائل مربوط به حق نشر نیز مطرح است، اما درباره نسخه‌های خطی شرایط متفاوتی وجود دارد.یکی از موضوعات مهم، دستیابی به دقت و کیفیت بالا در پردازش زبان فارسی است. زبان فارسی از نظر ساختار و شیوه نگارش ویژگی‌های خاصی دارد و همین مسئله کار پردازش ماشینی آن را دشوار می‌کند.در مجموع، زبان فارسی به دلیل ویژگی‌های نگارشی، پیوستگی حروف و شکل‌های مختلف نوشتاری، چالش‌های خاصی برای فناوری‌های هوش مصنوعی ایجاد می‌کند. به همین دلیل، دستیابی به دقتی مشابه آنچه در زبان انگلیسی و برخی زبان‌های لاتین وجود دارد، برای زبان فارسی به زمان و تلاش بیشتری نیاز دارد.

معرفی میراث مکتوب ایران به مخاطبان جهانی

برنامه سازمان برای معرفی میراث تاریخی و مکتوب ایران به مخاطبان غیرایرانی چیست؟ آیا انتشار مجموعه‌های دیجیتال چندزبانه، ترجمه اسناد و تولید نمایشگاه‌های مجازی بین‌المللی در دستور کار قرار دارد؟

طبیعتاً این اقدامات می‌توانند راهکار‌های بسیار مناسبی برای معرفی میراث فرهنگی و تاریخی ایران باشند. البته بخش عمده مراجعه‌کنندگان و استفاده‌کنندگان از خدمات سازمان در داخل کشور هستند.با این حال، فضای مجازی این امکان را فراهم کرده است که مخاطبان از نقاط مختلف جهان با فعالیت‌ها و خدمات سازمان آشنا شوند. به نظر من، سازمان در سال‌های اخیر در فضای مجازی فعال‌تر شده و بازخورد‌های خوبی نیز از این فعالیت‌ها دریافت کرده‌ایم.برای مثال، در مناسبت‌های مختلف اسناد و اطلاعاتی منتشر می‌شود که مورد توجه سازمان‌ها و پژوهشگران قرار می‌گیرد. گاهی همین انتشار اسناد موجب می‌شود مجموعه‌های دیگر برای دریافت اطلاعات تکمیلی با سازمان مکاتبه کنند.در مجموع، باید تلاش کنیم با حضور مؤثرتر در فضای مجازی و معرفی ظرفیت‌های کتابخانه‌های ملی و عمومی، زمینه شناخت بیشتر فرهنگ و تمدن ایران را در سطح جهان فراهم کنیم.

احیای ساختمان قدیمی کتابخانه ملی

احیای ساختمان قدیمی کتابخانه ملی یکی از برنامه‌های مورد تأکید شما بوده است. این ساختمان پس از بازگشایی چه کارکردی خواهد داشت؟ آیا صرفاً به‌عنوان کتابخانه فعالیت خواهد کرد یا قرار است به مرکزی فرهنگی و پژوهشی برای ارتباط مستقیم با مخاطبان تبدیل شود؟

این ساختمان پس از احیا، مجدداً کاربری کتابخانه خواهد داشت. البته با توجه به بافت تاریخی و گردشگری منطقه، ویژگی‌های خاصی نیز برای آن در نظر گرفته خواهد شد. اخیرا تفاهم‌نامه‌ای با دانشگاه هنر امضا کردیم که در طراحی آن بنا به ما کمک کنند.

حفاظت از منابع و اسناد در شرایط جنگ

در جریان جنگ اخیر، سازمان برای حفاظت فیزیکی و دیجیتال از منابع و همچنین تداوم خدمات چه اقداماتی انجام داد؟ این تجربه چه تأثیری بر برنامه‌های مدیریت بحران سازمان خواهد داشت؟

در دوران جنگ، به دلیل شرایط اضطراری، فعالیت‌های حضوری و تالار‌های مطالعه تعطیل شد، اما همکاران سازمان همچنان حضور داشتند و برخی فعالیت‌ها ادامه پیدا کرد.برای حفاظت از آثار و منابع ارزشمند نیز تمهیداتی اندیشیده شد. به‌عنوان نمونه، آثاری که در موزه سازمان نگهداری می‌شدند، جابه‌جا و به مخازن امن منتقل شدند و اقدامات حفاظتی لازم در این زمینه صورت گرفت.همچنین در آن روز‌ها فعالیت‌های اطلاع‌رسانی و روابط عمومی سازمان برای ارائه اطلاعات مورد نیاز مردم ادامه داشت.

ثبت و مستندسازی حافظه اجتماعی جنگ

سازمان برای ثبت حافظه اجتماعی جنگ اخیر و گردآوری اسناد، تصاویر و روایت‌های مردمی چه برنامه‌ای دارد؟ این منابع در چه زمانی و با چه ملاحظاتی در اختیار پژوهشگران و عموم مردم قرار خواهند گرفت؟

ثبت رویداد‌ها در همان زمان وقوع، اهمیت بسیار زیادی دارد. بخشی از فعالیت‌هایی که در حوزه رویدادنگاری و ثبت وقایع مرتبط با جنگ انجام شده، از همین جنس است.مستندسازی این وقایع کار ارزشمندی است و اطلاعات و اسنادی که در این زمینه گردآوری شده‌اند، احتمالاً پس از طی مراحل و فرایند‌های مربوط، در اختیار علاقه‌مندان و پژوهشگران قرار خواهند گرفت.