آیا صنعت نیمه‌رسانا در آستانه سقوطی عظیم، آن هم به واسطه هوش مصنوعی قرار دارد؟

بیش از چهار دهه است که صنعت نیمه‌رساناها تحت‌تأثیر دو قانون اداره می‌شود که به‌اندازه قوانین فیزیک قابل‌اتکا بوده‌اند

1. قانون نخست می‌گوید تعداد ترانزیستورها، کلیدهای بسیار کوچکی که روی تراشه حک می‌شوند، پیوسته افزایش می‌یابد.
2. قانون دوم می‌گوید هر دوره رونق سرانجام به رکود ختم می‌شود.

قانون نخست که به افزایش قدرت تراشه‌ها می‌انجامد، همچنان با قدرت به حیات خود ادامه می‌دهد. پردازنده‌های پیشرفته هوش مصنوعی بیش از ۲۰۰ میلیارد ترانزیستور دارند و صنعت نیمه‌رساناها بر این باور است که تا پایان این دهه می‌تواند این تعداد را به یک تریلیون برساند. اما قانون دوم نگرانی‌هایی را درباره مدت‌زمان تداوم روزهای خوش کنونی برانگیخته است.

این صنعت به دوره‌های رونق عادت دارد، اما رونق کنونی با هیچ‌یک از دوره‌های پیشین قابل‌مقایسه نیست. هوش مصنوعی اشتهایی سیری‌ناپذیر برای تراشه‌های مورداستفاده در آموزش و اجرای مدل‌های هوش مصنوعی ایجاد کرده است. در نیمه نخست سال ۲۰۲۶، فروش نیمه‌رساناها نسبت به مدت مشابه سال قبل سریع‌تر از هر زمان دیگری از دهه ۱۹۸۰ رشد کرد (نمودار).

شرکت TSMC، بزرگ‌ترین تولیدکننده قراردادی تراشه در جهان، در ماه اکتبر از ثبت ششمین فصل متوالی با سود بی‌سابقه خبر داد. سامسونگ نیز چهارمین فصل متوالی خود با چنین رکوردی را گزارش کرد. بااین‌حال، سرمایه‌گذاران بیش‌ازپیش نگران شده‌اند. با وجود نتایج مالی خیره‌کننده و پیش‌بینی‌های امیدوارکننده، شاخصی متشکل از شرکت‌های پیشرو در صنعت نیمه‌رساناها از ۶ اکتبر تاکنون بیش از ۱۰ درصد افت کرده است. اظهارات مدیرعامل برادکام، یکی از شرکت‌های بزرگ طراحی تراشه، نیز به نگرانی‌ها دامن زد. «هاک تان» در ۱۲ اکتبر بسیاری از سرمایه‌گذاران فعال در بازار هوش مصنوعی را به قماربازانی تشبیه کرد که «هیچ تصوری» از چیزی که روی آن سرمایه‌گذاری می‌کنند ندارند.

تقریباً تمام رشد پیش‌بینی‌شده این صنعت به تراشه‌های هوش مصنوعی وابسته است؛ موضوعی که این صنعت را به شرط‌بندی بزرگی روی این فناوری تبدیل می‌کند. اگر این شرط‌بندی نتیجه معکوس بدهد و آنچه برخی از آن با عنوان «ابرچرخه» یاد می‌کنند به پایان برسد، آیا سازندگان تراشه با رکودی به همان شدت و ناگهانیِ رونق کنونی مواجه خواهند شد؟ دلایلی وجود دارد که نشان می‌دهد چنین اتفاقی لزوماً رخ نخواهد داد.

هم‌زمان با رشد صنعت نیمه‌رساناها، تولید تراشه به‌شدت متمرکزتر شده است. بیشتر شرکت‌های طراح تراشه، مانند انویدیا که واحدهای پردازش گرافیکی آن موتور محرک رونق هوش مصنوعی بوده‌اند، خودشان تراشه تولید نمی‌کنند. شرکت‌های نرم‌افزاری مانند گوگل و OpenAI نیز که طراحی پردازنده‌های هوش مصنوعی را آغاز کرده‌اند، تولید تراشه را خودشان انجام نمی‌دهند. در عوض، آن‌ها به کارخانه‌های تولید نیمه‌رسانا متکی هستند؛ آن هم به‌ویژه به یک شرکت. در اوایل دهه ۲۰۰۰، حدود ۲۵ شرکت توانایی تولید پیشرفته‌ترین پردازنده‌ها را داشتند. امروزه تنها چهار شرکت از چنین قابلیتی برخوردارند و TSMC تقریباً تمام پردازنده‌های رده‌بالا را تولید می‌کند.

تراشه‌های حافظه که برای هوش مصنوعی نیز حیاتی‌اند، همین مسیر را طی کرده‌اند. در سال ۱۹۹۰، بیش از ۲۰ شرکت تراشه‌های حافظه پیشرفته تولید می‌کردند. اکنون تنها سه شرکت، یعنی سامسونگ، اس‌کی هاینیکس و میکرون تقریباً تمام این تراشه‌ها را تولید می‌کنند. چین شرکت‌های تازه‌واردی را در هر دو حوزه پردازنده و تراشه حافظه به وجود آورده است، اما این شرکت‌ها به پیشرفته‌ترین ابزارهای تولید تراشه دسترسی ندارند و در نتیجه همچنان از مرز فناوری روز عقب‌تر هستند.

تمرکز بازار به تعداد اندکی از تولیدکنندگان مسلط تراشه اجازه داده است سرعت توسعه ظرفیت تولید را تعیین کنند و شرایط فروش محصولات خود را به بازار تحمیل کنند. این شرکت‌ها برای بهره‌برداری از رونق کنونی سرمایه‌گذاری‌های سنگینی انجام می‌دهند. انتظار می‌رود هزینه سرمایه‌ای TSMC در سال جاری به حدود ۶۲ میلیارد دلار برسد؛ رقمی بیش از یک‌ونیم برابر هزینه سرمایه‌ای این شرکت در سال ۲۰۲۵. تحلیلگران پیش‌بینی می‌کنند این رقم در سال آینده به حدود ۷۶ میلیارد دلار افزایش یابد. تولیدکنندگان تراشه‌های حافظه نیز سرمایه‌گذاری‌های خود را افزایش داده‌اند.

بااین‌حال، هزینه‌های این شرکت‌ها در مقایسه با درآمدهای بادآورده ناشی از رونق هوش مصنوعی چندان زیاد نیست. پیش‌بینی می‌شود سهم هزینه‌های سرمایه‌ای TSMC از درآمد این شرکت از ۴۴ درصد در سال ۲۰۲۳ به ۳۶ درصد در سال جاری کاهش یابد. افزون بر این، سرمایه‌گذاری‌ها از محل جریان نقدی حاصل از فعالیت‌های تولیدی شرکت‌های تراشه‌ساز تأمین می‌شوند، نه از طریق استقراض. توسعه ظرفیت تولید TSMC در سال جاری اندکی بیش از نیمی از جریان نقدی عملیاتی این شرکت را مصرف خواهد کرد؛ درحالی‌که این نسبت برای سامسونگ به‌سختی به یک‌پنجم می‌رسد. بدهی این تولیدکنندگان در مقایسه با ذخایر نقدی رو به رشدشان اندک به نظر می‌رسد.

به گفته «بیل وایزمن» از شرکت مشاوره مک‌کنزی، تولیدکنندگان از «شرایط بسیار مطلوب قیمت‌گذاری» بهره‌مند هستند و دلایل کافی دارند تا توسعه ظرفیت تولید خود را به‌گونه‌ای زمان‌بندی کنند که این شرایط حفظ شود. قیمت تراشه‌های DRAM، نوعی حافظه که تقریباً در تمام تجهیزات الکترونیکی به کار می‌رود، اکنون حدود ۶ برابر اوایل سال ۲۰۲۳ است. TSMC نیز قیمت فرایند تولید سه نانومتری خود را که در اواخر سال ۲۰۲۲ عرضه کرد، کاهش نداده است؛ این در حالی است که معمولاً پس از گذشت چند سال از معرفی یک فرایند تولید، هزینه آن کاهش می‌یابد. سرعت توسعه ظرفیت تولید همچنین به این دلیل محدود شده است که بسیاری از تأسیسات جدید تولید تراشه در آمریکا ساخته می‌شوند؛ کشوری که به گفته وایزمن، ساخت این تأسیسات «حدود دو برابر بیشتر طول می‌کشد.»

تمرکز بازار همچنین قدرت چانه‌زنی تولیدکنندگان تراشه را افزایش داده و در نتیجه، مشخص می‌کند که در صورت بروز رکود، بار اصلی آن بر دوش چه کسانی خواهد بود. تا همین اواخر، تراشه‌های حافظه عمدتاً در بازار نقدی یا از طریق قراردادهای کوتاه‌مدت فروخته می‌شدند. هنگامی که تقاضا کاهش می‌یافت، مشتریان الزامی برای ادامه خرید نداشتند و در نتیجه قیمت‌ها سقوط می‌کرد. اما اکنون که ظرفیت تولید محدود است و خریداران گزینه‌های اندکی برای انتخاب تأمین‌کننده دارند، آن‌ها چندین سال زودتر قرارداد می‌بندند و شرایط فروشندگان را می‌پذیرند. انویدیا بیش از ۲۵۰ میلیارد دلار تعهد مالی برای تضمین تأمین تراشه‌ها و قطعات موردنیاز خود تا ژانویه ۲۰۲۹ پذیرفته است.

میکرون در ماه سپتامبر اعلام کرد که قراردادهای «خرید یا پرداخت» (Take-or-Pay) که بر اساس آن‌ها مشتریان باید حجم توافق‌شده را خریداری کنند یا درهرصورت هزینه آن را بپردازند، ۳۵ درصد از درآمد این شرکت را تا سال ۲۰۳۰ تضمین کرده‌اند. ارزش این تعهدات به ۳۲ میلیارد دلار می‌رسد که بخش عمده آن‌ها با سپرده‌های نقدی همراه است. این پیش‌پرداخت‌ها به تأمین مالی کارخانه‌های جدید کمک می‌کنند. درعین‌حال، دست‌کم بخشی از ریسک ناشی از رکود احتمالی را به خریداران منتقل می‌کنند.

پایان رونق هوش مصنوعی همچنان می‌تواند ضربه سنگینی به تولیدکنندگان تراشه وارد کند. اگر هزینه‌کردها متوقف یا کند شوند، قیمت‌ها کاهش می‌یابند، سود شرکت‌ها کوچک‌تر می‌شود و ارزش‌های سهام که به سطوح سرسام‌آوری رسیده‌اند، دوباره به پایین بازمی‌گردند. مشتریان نیز تلاش خواهند کرد برای قراردادهایی که در اوج بازار امضا کرده‌اند، از نو مذاکره کنند. قانون دوم صنعت نیمه‌رساناها همچنان پابرجاست؛ اما این بار، مشتریان نیز باید بهای دوران رونق را بپردازند.

گزارش حاضر در نسخه October 17th 2026 نشریه The Economist منتشر شده است.

برای ارزیابی پایداری، امنیت و نگهداری این زیرساخت، راهنمای پشتیبانی شبکه را نیز مطالعه کنید.