جنگنده پنهان‌کار F-22 رپتور، نماد هزینه‌های سرسام‌آور در پروژه‌های نظامی آمریکا، به‌دلیل کاهش چشمگیر تعداد تولید به بهایی غیرمنتظره دست یافت.

آیا می‌دانستید هر فروند ازجنگندهپیشرفته F-22 رپتور نیروی هوایی ایالات متحده با چه قیمتی تمام شد؟ این هواپیما که از فناوری‌هایپنهان‌کاربهره می‌برد، نه‌تنها شاهکاری مهندسی است، بلکه نمادی از هزینه‌های گزاف در پروژه‌های نظامی بزرگ محسوب می‌شود. از دلایل این گرانی می‌توان به وابستگی به تامین‌کنندگان انحصاری و نبود رقابت کافی اشاره کرد که چالش‌های مالی بزرگی را برای پنتاگون به وجود آورده است.

چرا جنگنده F-22 رپتور اینقدر گران تمام شد؟

یکی از دلایل اصلی هزینه‌های بالای خرید نظامی آمریکا، شیوه تعامل دولت با بخش خصوصی است. وابستگی به تامین‌کنندگان انحصاری، نبود شفافیت در قیمت‌گذاری قراردادها، مهارت‌های مذاکره ضعیف و رقابت محدود، همگی به افزایش سرسام‌آور قیمت‌ها دامن می‌زنند. برای مثال، تعداد رقبای اصلی در قراردادهاینظامیاز ۵۱ شرکت در سال ۱۹۹۳ به تنها ۵ شرکت (لاکهید مارتین، بویینگ، ریتون، نورثروپ گرومن و جنرال داینامیکس) کاهش یافته است. این کاهش رقابت، قدرت چانه‌زنی پنتاگون را تضعیف کرده و هزینه‌ها را به شدت افزایش می‌دهد.

تکنولوژی بی‌نظیر: چالش‌ها و هزینه‌های اولیه توسعه F-22

در سال ۱۹۸۱، نیروی هوایی آمریکا برنامه جنگنده تاکتیکی پیشرفته (ATF) را با الزامات بسیار جاه‌طلبانه آغاز کرد. این الزامات شامل استفاده از مواد کامپوزیت و آلیاژهای سبک، فناوری پنهان‌کار، سامانه‌های پیشرفته اویونیک و کنترل پرواز، و قابلیت سوپرکروز (پرواز پایدار در سرعت ۱.۴ تا ۱.۵ ماخ بدون پس‌سوز) بود. لاکهید مارتین با طرحF-22 رپتورقرارداد را برنده شد، اما دستیابی به این فناوری‌های جدید با هزینه‌های اولیه گزافی همراه بود

• ۳۲.۴ میلیارد دلاربرای تحقیق و توسعه (ساخت کامپوزیت‌ها، آلیاژهای سبک، اویونیک، سامانه‌های کنترل پرواز، فناوری پنهان‌کار و موتور سوپرکروز).
• ۳۴.۲ میلیارد دلاربرای تامین مواد و ساخت هواپیما.
• ۶۷۶ میلیون دلاربرای ساخت آشیانه‌های با کنترل آب و هوا، زیرساخت‌های خط پرواز، تاسیسات ذخیره‌سازی مهمات و آموزش خلبان.

مجموع این هزینه‌ها به۶۷.۳ میلیارد دلارمی‌رسید. اگر سفارش اولیه ۷۵۰ فروند رپتور حفظ می‌شد، هزینه هر جنگنده با احتساب تحقیق و توسعه و زیرساخت‌ها، حدود۹۰ میلیون دلاربرآورد می‌شد. این قیمت، اگرچه ارزان نبود، اما برای هواپیمایی با قابلیت‌های F-22 منطقی به نظر می‌رسید.

فروپاشی شوروی، کاهش تولید و افزایش خیره‌کننده قیمت F-22 رپتور

با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در دسامبر ۱۹۹۱، هدف اولیه جنگنده F-22 رپتور که مقابله با جت‌های پیشرفته شوروی بود، از بین رفت. اگرچه فاز تحقیق و توسعه در سال ۱۹۹۰ به پایان رسیده بود، اما نیاز به ۷۵۰ فروند F-22 دیگر توجیه نداشت. این موضوع منجر به «مرگ تدریجی» برنامه رپتور از طریق کاهش‌های متعدد در بودجه شد

• در سال ۱۹۹۳، تعداد هواپیماهای توسعه‌ای از ۱۱ به ۹ فروند کاهش یافت.
• در سال ۱۹۹۶، نسخه آموزشی دو سرنشین F-22B و ۴ مدل پیش‌تولید لغو شدند.
• بررسی چهارساله دفاعی پنتاگون در سال ۱۹۹۷، ناوگان را به ۳۳۹ فروند تقلیل داد.
• در سال ۲۰۰۱، کنگره این تعداد را باز هم به ۲۲۷ رپتور کاهش داد و سقف بودجه را ۷۷ میلیارد دلار تعیین کرد.
• در سال ۲۰۰۴، پنتاگون آن را به ۱۷۹ فروند رساند، که پس از مذاکرات به ۱۸۳ فروند اصلاح شد.
• در نهایت، در سال ۲۰۰۹ و پس از کش‌وقوس‌های فراوان، تعداد نهایی جنگنده‌هایF-22 رپتورتولیدی به ۱۹۵ فروند رسید که از سفارش اولیه ۷۵۰ فروندی بسیار کمتر بود.

• چگونه چین هزینه‌های ساخت جنگنده‌های J-20 و J-10 را تا ۲۰ درصد کاهش داد؟
• 5 جت جنگنده با قدرتمندترین سیستم های راداری
• جنگنده F-22 Raptor در دنیایی می‌جنگد که برای آن طراحی نشده بود
• جنگنده F-22 قرار بود به بمب‌افکن مافوق‌صوت تبدیل شود؛ داستان پروژه مرموز FB-22

چگونه تعداد محدود، قیمت F-22 رپتور را به ۳۶۹ میلیون دلار رساند؟

این کاهش تعداد در حالی بود که دولت متعهد به پرداخت ۳۲.۴ میلیارد دلار هزینه تحقیق و توسعه به لاکهید مارتین بود. در نتیجه، این هزینه‌های ثابت بین تعداد کمتری از جنگنده‌ها تقسیم شد و قیمت هر فروند F-22 رپتور را به حدود۳۶۹ میلیون دلارافزایش داد. آخرین رپتور در ماه مه ۲۰۱۲ تحویل شد و این پروژه ۴۰ ساله برای لاکهید مارتین سودی تقریبی ۱۰ تا ۱۵ میلیون دلار برای هر هواپیما به ارمغان آورد.