تولید خودروسازان داخلی زیر فشار جنگ و محاصره با کاهش چشمگیری مواجه شد. چهار شرکت بزرگ در نیمه نخست ۱۴۰۵، در پی کمبود مواد اولیه و مشکلات ارزی تا ۶۵ درصد کمتر تولید کردند.

قیمتخودرودر ماه‌های اخیر افزایش زیادی داشته و اختلال شدید در زنجیره تولید، یکی از عوامل مهم این گرانی بوده است. تازه‌ترین آمار خودروسازان نیز نشان می‌دهد که تولید خودرو در نیمه نخست ۱۴۰۵ با افت قابل‌توجهی روبه‌رو شده؛ با این حال کاهش تولید در همه خطوط یکسان نبوده است. تولید در بعضی خطوط تقریباً به نصف رسیده و در برخی دیگر، افت حتی بیشتر از این مقدار بوده است.

پشت این آمار، خودروهایی قرار دارند که به‌دلیل نرسیدن قطعات کامل نشده‌اند و سفارش‌هایی که مواد و قطعات موردنیازشان به‌موقع تأمین نشده است. جنگ و محاصره نیز مشکلات خودروسازان را بیشتر کرده است. کمبود مواد اولیه از یک‌سو و اختلال در زنجیره ارزی از سوی دیگر، تأمین نیازهای تولید را دشوارتر کرده‌اند. نتیجه این وضعیت در آمار نیمه نخست ۱۴۰۵ حاکی از آن است که تولید چهار خودروساز بزرگ کشور در این دوره تا ۶۵ درصد کاهش یافته است.

تولید خودروسازان داخلی زیر فشار مشکلات تأمین

بررسی آمار تولید خودروسازان داخلی بزرگ نشان می‌دهد تیراژ آن‌ها در شش‌ماهه نخست ۱۴۰۵، در مقایسه با مدت مشابه سال قبل به‌طور محسوسی کاهش یافته است. مجموع تولید این شرکت‌ها از حدود۴۲۳ هزار دستگاهدر نیمه نخست ۱۴۰۴ به۲۷۴ هزار دستگاهدر نیمه نخست ۱۴۰۵ رسیده که یعنی افتی نزدیک به ۳۵ درصد داشته است. میزان کاهش تولید در شرکت‌های مختلف یکسان نبوده و از حدود ۲۷ درصد تا ۶۵ درصد تفاوت داشته است.

در این میانبهمن‌ موتورو پارس‌ خودرو بیشترین عقب‌نشینی را ثبت کرده‌اند و ایران‌ خودرو کمترین افت را داشته است. آمارهای ماهانه نشان می‌دهد افت تولید در فروردین، اردیبهشت و مرداد شدیدتر بوده است. هم‌زمانی این دوره‌ها با کاهش تیراژ، در کنار داده‌های مربوط به خرید مواد اولیه و مصارف ارزی، نشان می‌دهد مشکلات تأمین نیز در افت تولید نقش داشته‌اند.

بهمن‌ موتور با افتی حدود ۶۵ درصدی، بیشترین کاهش تیراژ را در میان این چهار خودروساز ثبت کرده است. تولید این شرکت از ۱۶.۵ هزار دستگاه در نیمه نخست سال قبل به۵.۸ هزار دستگاهدر مدت مشابه امسال رسید. پس از آن، پارس‌ خودرو قرار دارد که تولیدش با کاهش ۶۰ درصدی از حدود ۳۲ هزار دستگاه به۱۲.۶ هزار دستگاهرسیده است. سایپا نیز در این دوره ۴۳ درصد کمتر از سال قبل خودرو تولید کرده و تیراژ آن از ۱۰۹ هزار و ۶۱۹ دستگاه به۶۲ هزار و ۹۸۵ دستگاهکاهش یافته است.

ایران‌ خودروبا افتی حدود ۲۷ درصد کمترین میزان کاهش تولید را در میان این چهار شرکت ثبت کرده است. این عقب‌نشینی فقط به یک محصول یا یک خط تولید محدود نبوده؛ در سایپا چند محصول اصلی و در پارس‌ خودرو نیز بخش مهمی از تیراژ محصولات اصلی با کاهش تولید روبه‌رو شده‌اند. بنابراین نمی‌توان تمام ماجرا را صرفاً با ضعف فروش یا کاهش تقاضا توضیح داد.

• کاهش 29 درصدی فروش خودروسازان داخلی در نیمه اول 1405
• پرونده واگذاری سایپا روی میز هیئت وزیران رفت
• افت سنگین تولید خودروهای مونتاژی در ۶ ماه نخست ۱۴۰۵
• تولید کرمان موتور در شهریور ۱۴۰۵ دو برابر شد

خودروهایی که تولید شدند، اما به مشتری نرسیدند

گزارش‌های ماهانه خودروسازان نشان می‌دهد بخشی از خودروها پس از ورود به فرایند تولید، به‌دلیل کامل‌ نشدن در پارکینگ کارخانه باقی مانده‌اند و امکان تحویل به مشتری را پیدا نکرده‌اند. سایپا در شهریور اعلام کرد که بخشی از افزایش تولید این شرکت از محل تکمیل خودروهای ناقص بوده است. همچنین برخی خبرها از تولید حدود ۴۰ هزار خودروی ناقص در سایپا طی نیمه نخست امسال حکایت دارند.

این وضعیت نشان می‌دهد اختلال در تولید همیشه به معنی توقف کامل خط نیست. گاهی بخش عمده خودرو ساخته شده، اما نبود یک قطعه یا مجموعه کوچک، تکمیل محصول و تحویل آن را به تأخیر می‌اندازد.

کاهش خرید مواد اولیه و دشوارترشدن تأمین قطعه

در نگاه نخست ممکن است افت تولید خودروسازان داخلی تنها به افزایش قیمت مواد اولیه نسبت داده شود، اما داده‌های سایپا تصویر پیچیده‌تری ارائه می‌کنند. هزینه خرید مواد اولیه این شرکت در شش‌ماهه نخست ۱۴۰۵ حدود ۲۸ همت بوده، در حالی که در مدت مشابه سال قبل ۵۳.۸ همت ثبت شده است. به این ترتیب، ارزش کل خرید مواد اولیه نزدیک به ۴۸ درصد کاهش یافته که حتی از کاهش ۴۳ درصدی تولید سایپا نیز بیشتر بوده است.

این کاهش می‌تواند نشانه‌ای از دشوارشدن دسترسی خودروسازان به مواد اولیه باشد. محاصره دریایی ایران و اختلال در تجارت، مسیر خرید بسیاری از مواد موردنیاز را با مانع روبه‌رو کرده است. از سوی دیگر، ضعف نقدینگی باعث شده خودروسازان و قطعه‌سازان نتوانند مانند گذشته برای تهیه مواد و قطعات سفارش ثبت کنند.

مصارف ارزی سایپا نیز از حدود ۸.۸ میلیون دلار به حدود ۶ میلیون دلار کاهش یافته است که در کنار افت خرید مواد اولیه، فشار بر زنجیره تأمین را نشان می‌دهد. در چنین وضعیتی، مشکل کارخانه لزوماً خالی‌بودن تمام انبارها نیست. ممکن است مواد و قطعات زیادی در دسترس باشد، اما یک قطعه حیاتی تأمین نشود و همان کمبود تکمیل خودرو را متوقف کند.

• سامانه نوبت‌دهی خودرو در منطقه آزاد انزلی فعال شد؛ مراجعه حضوری ممنوع
• اعلام قیمت خودرو در سایت‌ها و پلتفرم‌های خودرویی متوقف شد
• مجوز ویژه واردات خودرو برای نخبگان صادر شد؛ شرایط چیست؟
• ورود موقت خودروهای سواری تا پایان آذر تمدید شد

تولید کمتر، هزینه بیشتر

آنچه در نیمه نخست سال برای خودروسازان افزایش یافته، تنها قیمت برخی نهاده‌ها نبوده و هزینه و ریسک تأمین نیز بیشتر شده است. مسیر واردات دشوارتر شده، انجام پرداخت‌ها زمان بیشتری گرفته و قطعه‌سازان با کمبود نقدینگی روبه‌رو بوده‌اند. مجموعه این عوامل، برنامه‌ریزی برای تأمین به‌موقع قطعات را دشوارتر کرده است. در همین دوره، هزینه انرژی سایپا ۱۲۵ درصد افزایش یافته، در حالی که مصرف برق، گاز و آب این شرکت کاهش داشته است.

پیوند اختلال تولید با افزایش قیمت خودرو

تجربه نیمه نخست ۱۴۰۵ نشان می‌دهد داخلی‌بودن بخش بزرگی از یک خودرو، به‌تنهایی مانع اثرگذاری اختلال واردات بر تولید نمی‌شود. خط تولید ممکن است امکان ساخت بدنه، موتور یا شاسی را داشته باشد اما اگر یک قطعه وارداتی به‌موقع نرسد، خودرو تکمیل نمی‌شود و در نتیجه به دست مشتری هم نمی‌رسد.

بنابراین افت تولید خودروسازان داخلی را نمی‌توان فقط به کاهش تقاضا یا گرانی مواد اولیه نسبت داد. داده‌های موجود از هم‌زمانی چند فشار حکایت دارند که شامل اختلال در واردات، کاهش دسترسی به ارز، ضعف نقدینگی قطعه‌سازان و افزایش هزینه‌های تولید است. جنگ و محاصره نیز این مشکلات را تشدید کرده و ضعف‌های پیشین زنجیره تأمین را به وقفه‌های واقعی در تولید تبدیل کرده‌اند.