بمب اتم آلمان نازی پروژه‌ای بحث‌برانگیز در اواخر جنگ جهانی دوم بود که همیشه این سوال را ایجاد کرده که آیا این کشور به ساخت سلاح هسته‌ای نزدیک شده بود یا خیر.

در هفته‌های پایانیجنگ جهانی دومگروهی از برجسته‌ترین دانشمندان آلمان تلاش بی‌وقفه‌ای برای ساخت سلاح هسته‌ای آغاز کردند. این پروژه که بهپروژه اورانیوم(Uranprojekt) معروف بود، تحت هدایت فیزیکدان مشهور و برنده نوبلورنر هایزنبرگپیش می‌رفت. با این حال، تحقیقات جدید نشان می‌دهد که این کشور حتی با وجود تلاش‌های گسترده، فاصله زیادی با دستیابی به این هدف داشت.

پروژه اورانیوم آلمان نازی و راکتور B8

تنها چند ماه پس از اولین مشاهدات آزمایشی شکافت هسته‌ای در سال ۱۹۳۹، آلمان تحقیقات خود را روی کاربردهای عملی آن در قالب «پروژه اورانیوم» آغاز کرد. با شروع جنگ جهانی دوم در سپتامبر همان سال، این تحقیقات به سمت اهداف مخرب‌تر سوق یافت. راکتورهای اولیه متعددی با نام «پایل» در لایپزیگ، برلین و گوتو برای مطالعه این پدیده ساخته شدند.

راکتور شماره ۸ برلین یا B8 پیشرفته‌ترین پایل هسته‌ایآلمانمحسوب می‌شد؛ ساختاری متشکل از ۶۶۴ مکعب اورانیوم که به صورت حلقه‌های متحدالمرکز درون حوضچه‌ای از آب سنگین چیده شده و با دیواری از گرافیت احاطه شده بود. هدف این بود که با استفاده از آب سنگین برای کاهش سرعت نوترون‌ها و گرافیت برای بازتاب آن‌ها، یک واکنش زنجیره‌ای خودپایدار ایجاد شود تا ایزوتوپ پلوتونیوم-۲۳۹ تولید کند. با این حال، B8 حتی در آستانه ورود نیروهای متفقین به پایتخت آلمان نیز نتوانست به آستانه ۱۰۰ درصد بحرانی بودن برسد.

• این هواپیماهای جنگ جهانی دوم برای نبرد در ارتفاعات بالا ساخته شده بودند
• چگونه رادیوهای جنگ جهانی دوم ارتباطات بی‌سیم امروز را شکل دادند؟
• کشتی‌های جنگی در جنگ جهانی دوم از چه سوختی استفاده می‌کردند؟
• چرا دماغه برخی بمب‌افکن‌های جنگ جهانی دوم شیشه‌ای بود؟

کمبود مواد؛ عامل اصلی شکست پروژه بمب اتم

ورنر هایزنبرگ در مقاله‌ای در سال ۱۹۴۷ در نشریه «نیچر» ادعا کرد که راکتور B8 تنها به دلیل «ناکافی بودن» اورانیوم و آب سنگین، از آغاز یک واکنش زنجیره‌ای خودپایدار بازمانده است و به مقدار کمی اورانیوم بیشتر نیاز داشته است. با این حال، مطالعه‌ای به سرپرستی تیموتی کوئث، دانشمند مواد از دانشگاه مریلند، اکنون نشان می‌دهد که پروژه هایزنبرگ عملاً هیچ شانسی برای موفقیت نداشته است.

طبق یافته‌های این تحقیق، آلمان در آن زمان به ۲۰ درصد اورانیوم بیشتر و ۸۰ درصد آب سنگین بیشتری نسبت به آنچه در دسترس داشت، نیاز پیدا می‌کرد. پس از تحقیقات جامع‌تر که شامل بررسی دو مکعب اورانیوم باقی‌مانده و اسناد تاریخی بود، مشخص شد که محاسبات هایزنبرگ دقیق بوده و ضریب تکثیر نوترون B8 کمی کمتر از ۱۰۰ مورد نیاز برای یک واکنش خودپایدار بوده است. این آزمایش برای کار کردن به دو برابر اورانیوم و بیش از دو برابر حجم آب سنگین نیاز داشت. عرضه آب سنگین آلمان نیز از یک کارخانه در نروژ تامین می‌شد که در سال ۱۹۴۴ نابود شد. تیم تحقیقاتی دریافت که به سادگی هیچ‌یک از این مواد به اندازه کافی در راکتورهای مختلف پراکنده نبود. حتی با تغییراتی در آزمایش برای جایگزینی آب سنگین با لایه‌ای از گرافیت نیز، به دلیل خلوص مواد موجود، پروژه با شکست مواجه می‌شد. به این ترتیب، آلمان نازی هرگز شانس واقعی برای ساخت یکبمب اتمیرا نداشت.