در اوج جنگ سرد، اتحاد جماهیر شوروی یک توپ جنگی پیشرفته را به ایستگاه فضایی سالیوت ۳ فرستاد تا با شلیک از آن در مدار، توانایی‌های نظامی خود را در فضا به نمایش بگذارد و تاریخ‌ساز شود.

در دهه‌های اخیر، هشدارهای فزاینده‌ای درباره احتمال وقوع درگیری نظامی در فضا مطرح شده است. اما ایده نظامی‌سازی فضا ریشه‌ای عمیق‌تر از تفکرات مدرن دارد و به دورانجنگ سردبازمی‌گردد. در آن زمان، اتحاد جماهیر شوروی یک برنامه محرمانه و جاه‌طلبانه به نام آلماز را آغاز کرد که هدف آن، توسعه فناوری‌های نظامی پیشرفته برای برتری در مدار زمین بود. در این چارچوب، ایده نصب و شلیک از ایستگاه فضایی با یک توپ جنگی به یکی از عجیب‌ترین و بحث‌برانگیزترین پروژه‌های آن دوران تبدیل شد.

ماجرای توپ فضایی شوروی؛ سلاحی محرمانه در اوج جنگ سرد

سال‌هاست که مقامات نظامی در سراسر جهان نسبت به احتمال تشدید درگیری‌ها در فضا هشدار می‌دهند، اما سابقه استفاده از تسلیحات فضایی به دوران جنگ سرد و فعالیت‌های شوروی بازمی‌گردد. در آن زمان، شوروی یک توپ جنگی با نرخ آتش بالا را بر روی ایستگاه فضایی نظامی محرمانه خود، موسوم به برنامه آلماز، نصب کرد. این سلاح برای محافظت از ماهواره‌های حساس شوروی در برابر حملات احتمالی ایالات متحده آمریکا طراحی شده بود. هرچند وجود این سلاح دهه‌ها بود که شناخته شده بود، اما جزئیات ظاهری آن تا سال‌ها در هاله‌ای از ابهام قرار داشت. مورخ آناتولی زاک، مدیر سایت Russian Space Web، پس از پخش تصاویری از این توپ در برنامه تلویزیونی نظامی روسیه «وویه‌نایا پریه‌مکا»، توانست تصویری کامل از آن ارائه دهد و بازسازی سه‌بعدی دقیقی از این جنگ‌افزار انجام دهد.

شلیک از ایستگاه سالیوت ۳؛ شاهکاری مهندسی در مدار زمین

توپ فضایی شوروی، با الهام از فناوری‌های تسلیحاتی هواپیما، توسط الکساندر نودلمان و بر اساس طراحی آرون ریشتر (سازنده توپ معروف R-23) توسعه یافت و به R-23M کارتش معروف شد. اطلاعات دقیقی از مشخصات این سلاح مداری متفاوت است؛ برخی آن را ۲۳ میلی‌متری و برخی دیگر آن را ۱۴.۵ میلی‌متری (تولید شده توسط تیم نودلمان) می‌دانند. نرخ آتش این توپ بین ۹۵۰ تا چند هزار گلوله در دقیقه و سرعت گلوله‌های آن حدود ۲۴۱۴ کیلومتر بر ساعت تخمین زده می‌شد. آزمایش‌های زمینی این توپ موفقیت‌آمیز بود و مهندسان پروژه آلماز ادعا کردند که این توپ توانسته است یک مخزن سوخت را از فاصله ۱.۶ کیلومتری سوراخ کند.

نصب چنین سلاحی در مدار چالش‌های منحصر به فردی را پیش روی تیم پروژه آلماز قرار داد. برخلاف نصب روی برجک، این توپ مستقیماً به خود ایستگاه متصل بود. این موضوع به فضانوردان اجازه می‌داد از یک سایت نوری برای هدف‌گیری استفاده کنند، اما نیازمند این بود که کل ایستگاه ۲۰ تنی به سمت هدف مورد نظر بچرخد؛ در واقع، ایستگاه فضایی به عنوان یک پایه تفنگ عظیم عمل می‌کرد. برنامه آلماز به صورت پنهان و تحت پوشش برنامه شناخته‌شده‌تر ایستگاه فضایی سالیوت (Salyut) فعالیت می‌کرد. در سال ۱۹۷۴، این توپ جنگی به همراه سالیوت ۳ (Salyut 3) که به طور عمومی یک ایستگاه غیرنظامی معرفی شده بود، به فضا پرتاب شد.

بر اساس اطلاعات تاریخی موجود، این سلاح تنها یک بار و در تاریخ ۴ بهمن ۱۳۵۳ (۲۴ ژانویه ۱۹۷۵) در فضا شلیک شد. در این زمان، خدمه سالیوت ۳ قبلاً به زمین بازگشته بودند و قرار بود ایستگاه چند ساعت پس از آزمایش عمداً از مدار خارج شود. یکی از دلایل این زمان‌بندی، عدم قطعیت مقامات شوروی درباره تأثیرات پس‌زدگی توپ در محیط ریزگرانش بر روی ایستگاه بود. برای غلبه بر این مشکل، موتورهای مانور ایستگاه همزمان با شلیک فعال شدند تا پس‌زدگی را خنثی کنند. با وجود تفاوت در گزارش‌ها، تخمین زده می‌شود حدود ۲۰ گلوله در این آزمایش شلیک شد که پس از ورود به جو زمین سوختند.

• فرار عجیب یک جنگنده شوروی که سرنوشت جنگ سرد را برای همیشه تغییر داد
• میراث تلخ نیروی دریایی شوروی؛ چرا ناوهای هواپیمابر به سرنوشت‌های عجیبی دچار شدند؟
• بازگشت کاسموس 482 به زمین بعد از 53 سال؛ فضاپیمای سرگردان شوروی که هرگز به زهره نرسید
• این جنگنده قدیمی دهه 1970 قابلیتی دارد که هنوز در جنگنده‌های نسل پنجم دیده نمی‌شود

پروژه‌ای جاه‌طلبانه با سرنوشتی مبهم

تا به امروز، مشخص نیست که مهندسان شوروی از این آزمایش‌ها چه آموختند، زیرا نتایج دقیق و عمومی از آن هرگز منتشر نشد. به نظر می‌رسد که مقامات شوروی این سلاح را غیرعملی تشخیص دادند و برنامه‌های بعدی ایستگاه‌های فضایی به سمت استفاده از موشک‌های رهگیر به عنوان ابزار اصلی دفاع تغییر جهت داد. در همین حال، ارتش شوروی به تدریج به سمت فناوری‌های مداری کارآمدتر، یعنی ماهواره‌های شناسایی بدون سرنشین، متمایل شد. در نهایت، جذابیت استفاده از ماهواره‌های کم‌هزینه برای شناسایی پیروز شد و نسخه ارتقا یافته ایستگاه آلماز، که ابتدا قرار بود در اواخر همان دهه پرتاب شود، هرگز به مدار نرسید. با این وجود، شلیک از ایستگاه سالیوت ۳ تنها مورد شناخته شده از شلیک یک سلاح متعارف در مدار است که آن را به یکی از عجیب‌ترین فصول آزمایش‌های نظامی در جنگ سرد تبدیل می‌کند.