طرح ساخت کراس‌ اوور ملی سایپا آریا علی‌رغم هیاهوهای بسیار و معرفی پیشرانه‌های گوناگون در ادوار مختلف، تا امروز به سرانجام مشخصی در جدول تحویل به خریداران نرسیده است.

پروژهسایپا آریاکه قرار بود سال‌ها پیش به دست مشتریان ایرانی برسد، پس از گذشت نزدیک به شش سال هنوز حتی در قالب همان نسخه نخستین و نهایی خود هم به خیابان‌ها راه پیدا نکرده است. در جریان افتتاح خط تولید، به‌جای نسخه اصلی از مدل جدیدی به نام «آریانو» رونمایی شد که با بهره‌گیری از قوای محرکه پلاگین‌ هیبرید و طراحی ظاهری متفاوت، بخشی از برنامه سایپا برای توسعه محصولات برقی و هیبریدی به شمار می‌رود.

ریشه اینخودروبه طرح اولیه اس‌پی۱۰۰ کراس بازمی‌گردد که در این سال‌ها مدام تغییر موتور و مشخصات فنی را تجربه کرد، بارها در نمایشگاه‌های مختلف به نمایش درآمد و حتی پای آن به طرح‌های مشارکت در تولید نیز باز شد. با این حال، رونمایی از نسل جدید در شرایطی رخ می‌دهد که نسخه پایه آریا همچنان عنوان یکی از طولانی‌ترین، بلاتکلیف‌ترین و پرحاشیه‌ترین پروژه‌های تاریخ سایپا را یدک می‌کشد.

داستان سایپا آریا؛ از تغییر نام تا سرگردانی فنی

داستان خودرویی که امروز با نام آریا شناخته می‌شود، در ابتدا با این هویت آغاز نشد. شرکت سایپا این محصول را نخستین بار با کد فنی اس‌پی۱۰۰ کراس معرفی کرد که ساختار اصلی آن به طور کامل با سدان شاهین مشترک بود و نسخه کراس‌ اوور همان پلتفرم به حساب می‌آمد. رونمایی رسمی و عمومی از این محصول در مردادماه سال ۱۳۹۹ انجام گرفت و مدیران سایپا در همان برهه وعده دادند که این خودروی جدید در کوتاه‌ترین زمان ممکن وارد خطوط تولید انبوه خواهد شد.

حدود سه ماه پس از این رونمایی اولیه، فرآیند نام‌گذاری رسمی خودرو کلید خورد. سایپا مجموعه‌ای از نام‌های پیشنهادی را جهت بررسی و انطباق با معیارهای زبانی به فرهنگستان زبان و ادب فارسی فرستاد و در نهایت فرهنگستان پنج عنوان را به تأیید رساند که این فهرست برای تصمیم‌گیری نهایی به دفتر ریاست‌جمهوری ارسال شد.

در آبان‌ماه ۱۳۹۹ با هماهنگی و تایید مشترک نهاد ریاست‌جمهوری و فرهنگستان، نام «آریا» به صورت رسمی برای کراس‌ اوور جدید انتخاب گردید. به این ترتیب خودرویی که ماه‌ها با یک کد مهندسی شناخته می‌شد، دارای یک نام تجاری مشخص شد و سایپا نیز هم‌زمان اعلام کرد که آریا در سال ۱۴۰۰ راهی خیابان‌ها خواهد شد.

تحولات پروژه آریا هرگز به تغییر نام محدود نماند و بخشی که بیشترین دگرگونی را تجربه کرد، مجموعه پیشرانه و بخش فنی زیر کاپوت بود. در گام‌های نخست توسعه پلتفرم اس‌پی۱۰۰، موتورهای شرکت برلیانس به عنوان گزینه‌های اصلی مدنظر سایپا قرار داشتند و حتی استفاده از نسخه‌های ۱.۶ لیتری تنفس طبیعی، ۱.۶ لیتری توربوشارژ و ۱.۳ لیتری توربو برلیانس به طور جدی مطرح بود.

پس از ناکامی در به‌کارگیری پیشرانه‌های خارجی، سایپا تصمیم گرفت از موتور شاهین یعنی پیشرانه ۱.۵ لیتری توربوشارژ با کد ام۱۵ تی‌سی استفاده کند که توان تولید نزدیک به ۱۱۰ اسب بخار قدرت و ۱۷۸ نیوتن‌متر گشتاور را داشت و قرار بود این توان از طریق جعبه‌دنده متغیر پیوسته یا همان سی‌وی‌تی به چرخ‌های جلو هدایت شود. در آن مقطع زمانی، آریا به معنای واقعی کلمه نسخه قدبلند شاهین بود، چرا که علاوه بر پلتفرم یکسان قلب تپنده مشترکی نیز داشت، هرچند این ترکیب فنی نیز دوام زیادی نیاورد و به مرحله اجرا نرسید.

• وانت سایپا 251 با طراحی جدید معرفی شد
• قیمت‌گذاری سایپا از نو انجام می‌شود؛ خصوصی‌سازی به تعویق افتاد
• بدهی ده‌ها هزار میلیاردی سایپا به قطعه‌سازان؛ مطالبات چندساله هنوز پرداخت نشده است
• تحویل سیتروئن C3-XR زودتر از موعد آغاز می‌شود

عبور از موتور توربو و انتخاب پیشرانه دو لیتری

در ادامه مسیر، استراتژی فنی سایپا تغییر کرد و این شرکت به سمت انتخاب یک پیشرانه دو لیتری تنفس طبیعی ساخت شرکت چینی DAE رفت که ریشه مهندسی و تحت لیسانس آن به فناوری میتسوبیشی ژاپن متصل است. در جریان پیشبرد این ایده، مشخصات گوناگونی برای موتور مذکور در محافل فنی طرح شد که شامل هر دو نسخه پاشش چندنقطه‌ای سوخت و سامانه تزریق مستقیم بود.

در گزارش‌های فنی آن دوره اعلام شد که نسخه GDI قدرتی در حدود ۱۵۰ اسب بخار و گشتاوری معادل ۲۰۴ نیوتن‌متر به همراه دارد و قرار است به یک جعبه‌دنده شش‌سرعته خودکار متصل شود تا آریا به خودرویی حجیم‌تر و قدرتمندتر تبدیل شود. این تصمیمات در سال ۱۴۰۳ با رونمایی رسمی شرکت مگاموتور از پیشرانه ان۲۰ شکل دیگری به خود گرفت و این پیشرانه دو لیتری چهارسیلندر تنفس طبیعی ساخت DAE با فناوری میتسوبیشی، رسماً برای آریا تثبیت شد.

نسخه نهایی اعلام‌شده مجهز به سیستم پاشش سوخت MPI و زمان‌بندی متغیر سوپاپ‌ها بود که خروجی آن به ۱۴۷ اسب بخار قدرت و ۲۰۴ نیوتن‌متر گشتاور می‌رسید تا به این ترتیب پس از کنار رفتن گزینه‌های برلیانس و ام۱۵ توربو، پیشرانه ان۲۰ به عنوان انتخاب اصلی معرفی شود.

چرخش به سوی فناوری نوین پلاگین‌ هیبرید

تحولات آریا حتی با تعیین موتور بنزینی دو لیتری نیز متوقف نشد و سایپا از میانه‌های مسیر اجرای پروژه، ایده توسعه نسخه پاک و الکتریکی‌شده این محصول را پیش کشید و در سال ۱۴۰۳ خبر داد که کار روی نسخه پلاگین‌ هیبرید آریا با ترکیب موتور احتراقی بنزینی و موتور الکتریکی و با بهره‌گیری از جعبه‌دنده تخصصی DHT در جریان است.

در ادامه این فرآیند، نمونه‌های اولیه این مدلآریا پلاگین‌ هیبریددر گردهمایی‌ها و نمایشگاه‌های تخصصی صنعت خودرو به معرض دید عموم گذاشته شد. پیچیدگی ماجرا زمانی بیشتر جلوه کرد که آریا هنوز در رساندن نسخه نهایی بنزینی به دست مشتریان ناکام مانده بود و در همان حال، درگیر فرآیندهای مهندسی و آماده‌سازی نسخه پیچیده‌تر پلاگین‌ هیبرید می‌شد.

• بابک زنجانی: قبل از جنگ می‌خواستم سایپا را با قیمت 2 میلیارد دلار بخرم!
• سایپا مشخصات و امکانات شاهین پلاس دنده‌ای را منتشر کرد
• پارس خودرو از تولید سهند دوگانه سوز خبر داد
• سایپا نسخه آپشنال کوییک S را به بازار عرضه می‌کند

پیش‌فروش در قالب طرح‌های مشارکت در تولید با تحویل بلندمدت

محصول بلاتکلیف سایپا سرانجام در سال ۱۴۰۴ در فهرست شرایط فروش این شرکت جای گرفت، هرچند این عرضه هرگز به شکل تحویل فوری یا فروش نقدی معمول نبود. در بهمن‌ماه ۱۴۰۴، سایپا برای نخستین بار نسخه آریا اتوماتیک را در چارچوب بخشنامه مشارکت در تولید با رقم پیش‌پرداختیک میلیارد و ۱۹ میلیون تومانعرضه کرد که سود مشارکت آن معادل ۱۹.۵ درصد و بازه زمانی تحویل خودروها نیز از اسفند ۱۴۰۵ تا مرداد ۱۴۰۶ در نظر گرفته شده بود.

چند ماه بعد و در مردادماه ۱۴۰۵، بار دیگر آریا در قالب طرح مشارکت در تولید فروخته شد که در این مرحله مبلغ پیش‌پرداخت بهیک میلیارد و ۷۵ میلیون تومانافزایش یافت و زمان تحویل به ماه‌های مرداد و شهریور ۱۴۰۶ موکول گردید.

این رویه تا شهریورماه ۱۴۰۵ نیز ادامه یافت و در این طرح فروش، آریا اتوماتیک مجهز به موتور دو لیتری با دریافت مجموع پیش‌پرداخت حدودیک میلیارد و ۹۱ میلیون تومانعرضه شد، با این تفاوت که زمان تحویل به اردیبهشت و خرداد ۱۴۰۷ به تعویق افتاد. به این ترتیب، خودرویی که در تابستان سال ۱۳۹۹ به صورت رسمی رونمایی شده بود، با گذشت شش سال تمام، با پیش‌پرداختی در مرز یک میلیارد تومان و برای تحویل در سال ۱۴۰۷ پیش‌فروش می‌شد.

رونمایی از آریانو و تداوم داستان سردرگم یک پروژه

در تاریخ ۳۱ شهریور، سایپا از خودروی جدیدی به نام «آریانو» رونمایی کرد و آن را نسل جدید آریا با تکیه بر فناوری پلاگین‌ هیبرید خواند. آریانو در ظاهر تفاوت‌های بسیار بارزی با مدل اولیه آریا دارد، به گونه‌ای که کاسه چراغ‌های اصلی جلو کشیده‌تر و باریک‌تر شده، خطوط جلوپنجره و سپر دگرگون گشته و بخش‌های مختلفی از حجم‌پردازی بدنه بازطراحی شده است.

با این حال تحول مهم در بخش فنی این محصول رخ داده، جایی که یک پیشرانه بنزینی مبتنی بر چرخه کارآمد اتکینسون با توان خروجی نزدیک به ۸۵ کیلووات با یک موتور الکتریکی قدرتمند ۱۶۰ کیلوواتی جفت شده است. برای این سیستم فنی، باتری با ظرفیت تقریبی ۲۰ کیلووات‌ساعت تدارک دیده شده که پیمایش کاملاً برقی حدود ۱۲۵ کیلومتر و دامنه پیمایش ترکیبی نزدیک به ۱۲۰۰ کیلومتر را با یک باک و شارژ کامل فراهم می‌آورد.

با وجود این مشخصات، آریانو نیز هنوز در حد یک نمونه رونمایی‌شده باقی مانده و نه برچسب قیمتی آن معین است و نه زمان‌بندی تجاری‌سازی و ورود آن به دست خریداران مشخص شده است. بنابراین همچنان نمی‌توان با اطمینان گفت که آیا پرونده طولانی‌مدت آریا سرانجام به عرضه پایدار در بازار ختم خواهد شد یا باید منتظر وعده‌ها و فصول بعدی ماند.