هشدار درباره یک نوع مکمل ویتامین D؛ ممکن است سطح نوع مفیدتر ویتامین D را کاهش دهد

دانشمندان هشدار می‌دهند مکمل محبوب ویتامین D ممکن است یک پیامد مخفی داشته باشد.

یک مکمل رایج ویتامین D ممکن است تأثیری غیرمنتظره در بدن ایجاد کند. پژوهشی که در سال ۲۰۲۵ منتشر شد نشان داد مصرف ویتامین D2 می‌تواند سطح ویتامین D3 را کاهش دهد؛ همان نوعی که بدن انسان به‌طور طبیعی هنگام قرار گرفتن پوست در معرض نور خورشید تولید می‌کند.

این تفاوت اهمیت زیادی دارد، زیرا معمولاً ویتامین D2 و D3 به‌عنوان دو منبع قابل‌جایگزین برای یک ماده مغذی واحد در نظر گرفته می‌شوند. هر دو نوع می‌توانند وضعیت کلی ویتامین D بدن را بهبود دهند، اما شواهد فزاینده نشان می‌دهد D3 معمولاً در افزایش و حفظ شکل اصلی ویتامین D موجود در خون عملکرد مؤثرتری دارد. راهنمای فعلی مؤسسه ملی سلامت آمریکا نیز همین شواهد را منعکس می‌کند و می‌گوید D3 معمولاً سطح ویتامین D را بیشتر بالا می‌برد و این افزایش را برای مدت طولانی‌تری حفظ می‌کند.

ویتامین D برای جذب کلسیم و حفظ سلامت استخوان‌ها ضروری است و در عملکرد عضلات، اعصاب و سیستم ایمنی نیز نقش دارد. در بریتانیا توصیه می‌شود افراد در ماه‌های تاریک سال، زمانی که شدت نور خورشید معمولاً برای تولید مقدار کافی ویتامین D در پوست مناسب نیست، مصرف روزانه ۱۰ میکروگرم از این ویتامین را در نظر بگیرند.

ویتامین D2 و D3 کاملاً یکسان نیستند

مکمل‌های ویتامین D معمولاً یکی از دو نوع اصلی این ویتامین را دارند. ویتامین D2 که با نام ارگوکلسیفرول نیز شناخته می‌شود، اغلب از قارچ‌ها یا مخمرهایی تولید می‌شود که در معرض نور فرابنفش قرار گرفته‌اند. ویتامین D3 یا کوله‌کلسیفرول نیز همان نوعی است که پوست انسان پس از دریافت پرتو فرابنفش B موجود در نور خورشید تولید می‌کند.

در گذشته، D3 موجود در مکمل‌ها اغلب از لانولین به‌دست‌آمده از پشم گوسفند تهیه می‌شد. با این حال، امروزه انواع بدون منشأ حیوانی D3 نیز وجود دارد که از منابعی مانند گلسنگ تولید می‌شوند و برای افرادی که رژیم وگان یا گیاه‌محور دارند اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده‌اند.

پس از ورود ویتامین D به بدن، این ماده چند مرحله پردازش را پشت سر می‌گذارد. کبد آن را به ۲۵-هیدروکسی‌ویتامین D تبدیل می‌کند؛ ترکیبی که پزشکان معمولاً برای ارزیابی وضعیت ویتامین D فرد در آزمایش خون اندازه‌گیری می‌کنند. ویتامین D2 به ۲۵-هیدروکسی‌ویتامین D2 و ویتامین D3 به ۲۵-هیدروکسی‌ویتامین D3 تبدیل می‌شود.

پژوهشگران دریافتند همین شکل مشتق‌شده از D3 ممکن است پس از مصرف ویتامین D2 در بدن کاهش پیدا کند.

مصرف D2 با کاهش سطح D3 ارتباط دارد

پژوهشی که در سال ۲۰۲۵ در نشریه Nutrition Reviews منتشر شد، شواهد مربوط به این موضوع را با استفاده از نتایج کارآزمایی‌های تصادفی کنترل‌شده بررسی کرد. این تحقیق با همکاری پژوهشگرانی از دانشگاه ساری، مرکز جان اینز و مؤسسه علوم زیستی کوادرام انجام گرفت.

محققان در مجموع ۲۰ مطالعه را بررسی کردند که داده‌های ۱۱ مورد از آنها برای انجام فراتحلیل اصلی مناسب بود. در مقایسه با افرادی که ویتامین D2 دریافت نکرده بودند، سطح ۲۵-هیدروکسی‌ویتامین D3 در افرادی که D2 مصرف کرده بودند به‌طور معناداری پایین‌تر بود. بر اساس روش تحلیل نتایج، میانگین کاهش این ماده حدود ۹ تا ۱۸ نانومول در لیتر برآورد شد.

این یافته به معنای آن نیست که ویتامین D2 به‌سادگی ویتامین D را از بدن خارج می‌کند یا مصرف آن الزاماً زیان‌آور است. خود D2 باعث افزایش ۲۵-هیدروکسی‌ویتامین D2 می‌شود و می‌تواند در وضعیت کلی ویتامین D بدن نقش داشته باشد. نکته غیرمنتظره این تحقیق آن است که افزایش یک شکل از ویتامین D ظاهراً همزمان با کاهش شکل دیگر همراه می‌شود.

امیلی براون، پژوهشگر دکترا و محقق ارشد این مطالعه از بخش تغذیه، ورزش، گاه‌شناسی زیستی و خواب دانشگاه ساری، گفت

مکمل‌های ویتامین D اهمیت زیادی دارند، به‌ویژه بین ماه‌های اکتبر و مارس که بدن ما در بریتانیا نمی‌تواند از نور خورشید ویتامین D کافی تولید کند. با این حال، ما دریافتیم مکمل‌های ویتامین D2 در واقع می‌توانند سطح ویتامین D3 را در بدن کاهش دهند؛ اثری که پیش‌تر در ارتباط با مصرف این مکمل‌ها شناخته نشده بود. این مطالعه نشان می‌دهد با توجه به شرایط و نیازهای فردی، مکمل‌های ویتامین D3 ممکن است برای بیشتر افراد نسبت به D2 سودمندتر باشند.

چرا ویتامین D2 ممکن است D3 را کاهش دهد؟

دانشمندان هنوز پاسخ قطعی برای این پرسش ندارند. یکی از احتمالات به سازوکارهای تنظیم ویتامین D در بدن مربوط می‌شود. هنگامی که غلظت متابولیت‌های ویتامین D افزایش پیدا می‌کند، بدن ممکن است برای حفظ تعادل، روند تجزیه و دفع آنها را سرعت ببخشد. بر همین اساس، پژوهشگران احتمال داده‌اند افزایش ویتامین D2 بتواند دفع ۲۵-هیدروکسی‌ویتامین D3 موجود در بدن را نیز بیشتر کند.

آزمایش‌های پیشین همچنین نشان داده‌اند که این رابطه ممکن است دوطرفه باشد و مصرف مکمل D3 نیز در برخی شرایط متابولیت‌های حاصل از D2 را کاهش دهد. با وجود این، هنوز مشخص نیست این سازوکار متعادل‌کننده تا چه اندازه بر سلامت انسان اثر می‌گذارد.

کَتی مارتین، رهبر گروه تحقیقاتی در مرکز جان اینز، گفت

این فراتحلیل اهمیت فراهم کردن دسترسی به ویتامین D3 با منشأ گیاهی در بریتانیا را برجسته می‌کند.

تحقق چنین هدفی اکنون عملی‌تر از گذشته به نظر می‌رسد، زیرا منابع گیاهی و بدون منشأ حیوانی ویتامین D3 در دسترس هستند و یکی از گزینه‌های مهم، D3 استخراج‌شده از گلسنگ است.

D3 ممکن است اثر متفاوتی بر سیستم ایمنی داشته باشد

این یافته‌ها با مطالعات قبلی نیز همخوانی دارند؛ پژوهش‌هایی که نشان داده‌اند D2 و D3 ممکن است فراتر از توانایی افزایش سطح ویتامین D، آثار کاملاً یکسانی در بدن نداشته باشند.

مطالعه‌ای که در نشریه Frontiers in Immunology منتشر شد و رهبری آن را کالین اسمیت از دانشگاه ساری بر عهده داشت، تأثیر مکمل‌ها بر فعالیت ژن‌ها در خون را بررسی کرد. پژوهشگران تفاوت‌های قابل‌توجهی میان واکنش بدن به D2 و D3 مشاهده کردند که بخشی از آنها به سیستم ایمنی مربوط می‌شد. به‌طور مشخص، ویتامین D3 ظاهراً فعالیت مرتبط با پیام‌رسانی اینترفرون نوع یک را تحریک کرد، در حالی که چنین اثری برای D2 مشاهده نشد.

اینترفرون‌های نوع یک پروتئین‌های پیام‌رسانی هستند که هنگام شکل‌گیری عفونت به سلول‌ها هشدار می‌دهند و بخش مهمی از دفاع اولیه بدن در برابر ویروس‌ها و دیگر عوامل بیماری‌زا را تشکیل می‌دهند.

کالین اسمیت گفت

ما نشان داده‌ایم که ویتامین D3، برخلاف D2، ظاهراً سامانه پیام‌رسانی اینترفرون نوع یک را در بدن تحریک می‌کند؛ این سامانه بخش مهمی از سیستم ایمنی است و نخستین خط دفاعی بدن در برابر باکتری‌ها و ویروس‌ها به شمار می‌رود. بنابراین، داشتن سطح سالمی از ویتامین D3 ممکن است به جلوگیری از استقرار ویروس‌ها و باکتری‌ها در بدن کمک کند.

این یافته‌های ایمنی جالب توجه هستند، اما نمی‌توان از آنها نتیجه گرفت که مصرف D3 حتماً از یک عفونت مشخص جلوگیری خواهد کرد. تغییرات فعالیت ژن‌ها و پیام‌رسانی ایمنی الزاماً به کاهش مستقیم بیماری‌ها منجر نمی‌شوند و برای مشخص شدن معنای این تفاوت‌ها در سلامت روزمره، مطالعات بالینی بزرگ‌تری مورد نیاز است.

شواهد جدید یک نکته مهم را اضافه می‌کنند

پژوهش‌هایی که پس از فراتحلیل سال ۲۰۲۵ منتشر شده‌اند، تصویر دقیق‌تری از موضوع ارائه می‌دهند.

یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل جداگانه در سال ۲۰۲۶، نتایج ۲۶ کارآزمایی تصادفی درباره ویتامین D2 را بررسی کرد. نتایج نشان داد مکمل D2 سطح هورمون پاراتیروئید را به‌طور معناداری پایین می‌آورد و افزایش اندکی در کلسیم خون ایجاد می‌کند. این یافته نشان می‌دهد D2 حتی با وجود کاهش سطح D3 در گردش خون، همچنان آثار زیستی قابل‌توجهی دارد.

این موضوع اهمیت دارد، زیرا نباید کاهش D3 را با بی‌اثر بودن D2 یکی دانست. اطلاعات فعلی مؤسسه ملی سلامت آمریکا همچنان نشان می‌دهد هر دو نوع D2 و D3 می‌توانند سطح کلی ویتامین D خون را افزایش دهند. تفاوت اصلی در آنجاست که شواهد انباشته‌شده، D3 را برای ایجاد افزایش بیشتر و حفظ طولانی‌تر این سطح، گزینه مؤثرتری می‌دانند.

این نتیجه با فراتحلیل‌های قبلی که دو نوع ویتامین را مستقیماً با یکدیگر مقایسه کرده‌اند نیز مطابقت دارد. یکی از این تحلیل‌ها که ۲۴ مطالعه را دربر می‌گرفت، نشان داد D3 نسبت به D2 در بهبود وضعیت کلی ویتامین D مؤثرتر است. تحلیل دیگری که بر مصرف مکرر مکمل‌ها تمرکز داشت نیز به نتیجه‌ای مشابه رسید.

دانشمندان هنوز درباره معنای این تفاوت‌ها تحقیق می‌کنند

پرسش اصلی که همچنان بی‌پاسخ مانده، این نیست که آیا D2 می‌تواند سطح D3 در گردش خون را کاهش دهد یا نه؛ شواهد حاصل از کارآزمایی‌های تصادفی به‌شدت از وقوع چنین اثری حمایت می‌کنند. مسئله مهم‌تر آن است که آیا این کاهش می‌تواند تفاوت معناداری در پیامدهای واقعی سلامت ایجاد کند یا خیر.

پژوهشگران معتقدند مطالعات بیشتری لازم است تا نحوه سوخت‌وساز D2 و D3 در بدن مشخص شود، تفاوت احتمالی اثر آنها بر عملکرد سیستم ایمنی دقیق‌تر بررسی گردد و معلوم شود آیا در شرایطی که فرد دلیل خاصی برای مصرف D2 ندارد، D3 باید به گزینه ترجیحی برای مصرف معمول مکمل تبدیل شود یا نه.

مارتین وارن، مدیر ارشد علمی مؤسسه کوادرام، گفت

کمبود ویتامین D یک نگرانی مهم برای سلامت عمومی محسوب می‌شود، به‌ویژه در ماه‌های زمستان که کمبود قابل‌توجهی در میان جمعیت بریتانیا مشاهده می‌شود. این همکاری پژوهشی با مأموریت مؤسسه کوادرام برای کمک به ایجاد زندگی سالم‌تر از طریق نوآوری غذایی و افزایش تراکم مواد مغذی در مواد غذایی مصرفی ما همسو است. مقابله با این مشکل از طریق مؤثرترین شکل مکمل یا غنی‌سازی ویتامین D، اهمیت بسیار زیادی برای سلامت مردم دارد.

در حال حاضر، شواهد فزاینده نشان می‌دهند نوع درج‌شده روی برچسب مکمل ویتامین D اهمیت دارد. هر دو نوع D2 و D3 می‌توانند به بهبود وضعیت ویتامین D کمک کنند، اما از نظر فرایندهای متابولیکی الزاماً قابل‌جایگزینی کامل نیستند. D3 نیز ظاهراً زمانی که هدف، افزایش و حفظ سطح ویتامین D باشد، مزیت بیشتری دارد. با این حال، دانشمندان هنوز باید مشخص کنند آیا این تفاوت‌های بیوشیمیایی در نهایت به تفاوت‌های مهم و پایدار در سلامت انسان منجر می‌شوند یا خیر.

برای ارزیابی پایداری، امنیت و نگهداری این زیرساخت، راهنمای پشتیبانی شبکه را نیز مطالعه کنید.