این مار عجیب دمی شبیه عنکبوت دارد؛ دانشمندان برای اولین بار داخل بدنش را دیدند

دانشمندان بالاخره توانستند ساختار داخلی یکی از عجیب‌ترین مارهای شناخته‌شده را بررسی کنند و نتیجه، از جهاتی غیرمنتظره بود.

پژوهشگران موزه فیلد شیکاگو و چند مرکز علمی دیگر، اسکلت افعی شاخدار دم‌عنکبوتی با نام علمی Pseudocerastes urarachnoides را اسکن کردند؛ ماری که به داشتن زائده‌ای در انتهای دم شهرت دارد و این بخش از بدنش ظاهری شبیه عنکبوت ایجاد می‌کند. بررسی‌ها نشان داد زیر این ظاهر عجیب، اسکلت مار تقریباً ساختاری عادی دارد و شکل غیرمعمول دم از استخوان‌های آن ناشی نمی‌شود. پژوهشگران می‌گویند این یافته همچنین نشان می‌دهد هنوز درباره تکامل مارها اطلاعات زیادی در اختیار نداریم.

سارا روان، یکی از نویسندگان پژوهش و دستیار متصدی بخش خزندگان و دوزیستان موزه فیلد، گفت

اگر تنها چند مهره از یک مار در اختیار داشته باشید، نمی‌توانید از روی آن‌ها متوجه بسیاری از ویژگی‌های ظاهری مهم حیوان شوید؛ ویژگی‌هایی که ممکن است هیچ اثری در استخوان‌های آن باقی نگذاشته باشند.

Pseudocerastes urarachnoides در بخش‌هایی از غرب ایران زندگی می‌کند. گروهی که از طرف موزه فیلد فعالیت می‌کردند، در سال ۱۹۶۸ یک نمونه از این مار را جمع‌آوری کردند؛ اما دانشمندان آن زمان تصور می‌کردند با گونه‌ای شناخته‌شده از افعی‌ها روبه‌رو هستند که دمش به دلیل نوعی ناهنجاری، سرطان یا عفونت انگلی تغییر شکل داده است.

ماجرا در سال ۲۰۰۳ تغییر کرد؛ زمانی که نمونه دوم شناسایی شد و مشخص گردید این جانور به گونه‌ای مستقل تعلق دارد. سه سال بعد، در سال ۲۰۰۶، دانشمندان نام علمی رسمی Pseudocerastes urarachnoides را برای آن ثبت کردند. تا سال ۲۰۰۸ نیز ویدئوهایی از این مار در زیستگاه طبیعی‌اش به دست آمد.

برخی گونه‌های مار از روش شکار موسوم به فریب دم یا Caudal luring استفاده می‌کنند و با حرکت دادن انتهای دم، آن را شبیه طعمه‌ای کوچک و متحرک نشان می‌دهند. مارهای زنگی نیز در انتهای بدن خود ساختارهای پیچیده‌ای دارند که کاربردهای مختلفی پیدا کرده‌اند. با این حال، Pseudocerastes urarachnoides ظاهراً تنها ماری است که دمی تا این اندازه شبیه یک عنکبوت دارد و از آن برای فریب دادن طعمه، به‌ویژه پرندگان، استفاده می‌کند.

نمونه موجود در موزه فیلد بعدها به هولوتایپ این گونه تبدیل شد؛ یعنی همان نمونه فیزیکی که به عنوان مرجع اصلی برای تعریف و شناسایی گونه مورد استفاده قرار می‌گیرد. سارا روان مدت‌ها به این مار علاقه داشت.

روان گفت

حدود سال ۲۰۰۸، زمانی که مشغول دوره دکترا بودم، نخستین بار ویدئوهای این مار را دیدم. همان موقع با خودم گفتم این مار واقعاً فوق‌العاده است. بعدها وقتی به موزه فیلد آمدم و فهمیدم هولوتایپ این گونه همین‌جا نگهداری می‌شود، دیدن آن برایم بسیار هیجان‌انگیز بود.

روان بیشتر در زمینه بررسی داده‌های مولکولی مارها فعالیت می‌کند و در ابتدا برنامه مشخصی برای مطالعه Pseudocerastes urarachnoides نداشت. این وضعیت در سال ۲۰۲۳ و پس از آشنایی او با جورجیوس جورجالیس، دانشیار آکادمی علوم لهستان در کراکوف، تغییر کرد. جورجالیس دیرینه‌شناس است و برای درک بهتر تبار و پیشینه تکاملی مارها، گاهی گونه‌های زنده را نیز بررسی می‌کند. از نظر او، مطالعه اسکلت این گونه خاص، به‌خصوص ستون مهره‌های آن، می‌توانست فرصت ارزشمندی برای شناخت بهتر تبار این مارها فراهم کند.

اسکن سه‌بعدی اسکلت

موزه فیلد در سال ۲۰۲۴ یک آزمایشگاه جدید برای تصویربرداری با اشعه ایکس به روش توموگرافی کامپیوتری یا XCT راه‌اندازی کرد. این دستگاه قادر است هزاران تصویر پرتو ایکس تهیه و آن‌ها را روی یکدیگر قرار دهد تا ساختار داخلی یک جسم بدون آسیب رساندن به آن آشکار گردد. نمونه Pseudocerastes urarachnoides موجود در موزه نیز یکی از نخستین مواردی بود که روان خواست با این دستگاه بررسی شود.

نتایج اسکن نشان داد اسکلت و ستون مهره‌های این مار در مقایسه با برخی افعی‌های دیگر ویژگی‌های متمایزی دارند. با این حال، ساختار استخوانی دم تفاوت چشمگیری با نزدیک‌ترین خویشاوندان این مار نداشت. در نتیجه، پژوهشگران به این نتیجه رسیدند که ظاهر عجیب دم تقریباً به طور کامل حاصل تغییر شکل و تخصصی‌شدن فلس‌های آن است.

روان توضیح داد که این فلس‌ها احتمالاً ساختاری مبتنی بر کراتین دارند؛ موادی که نمونه‌هایی مشابه آن را می‌توان در بخش‌هایی از دم مارهای زنگی و حتی ناخن‌های انسان مشاهده کرد. نتایج این مطالعه روز پنجشنبه در نشریه The Anatomical Record منتشر شد.

روان و همکارانش از اینکه استخوان‌های دم برخلاف انتظار، ویژگی خارق‌العاده‌ای نداشتند، ناامید نشدند. به گفته آن‌ها، همین نتیجه نشان می‌دهد دانشمندان هنگام بازسازی تاریخ تکاملی مارها و دیگر جانداران با یک مشکل اساسی روبه‌رو هستند: بسیاری از ویژگی‌های مهم بدن در فسیل‌ها و بقایای استخوانی ثبت نمی‌شوند.

روان گفت

این پژوهش به ما نشان می‌دهد اگر فقط فسیل‌های یک جاندار منقرض‌شده را در اختیار داشته باشیم، درباره بسیاری از ویژگی‌های ظاهری و مهم آن چیزهای بسیار زیادی وجود دارد که نمی‌دانیم.

پرسش‌های باقی‌مانده درباره این مار

با وجود این، مطالعه مارهای زنده‌ای مانند Pseudocerastes urarachnoides می‌تواند اطلاعات ارزشمندی در اختیار دانشمندان قرار دهد. به گفته روان، حتی درباره مهره‌های افعی‌ها نیز داده‌های گسترده‌ای وجود ندارد. بنابراین پژوهش‌هایی از این دست می‌توانند به تدریج شکاف‌های موجود در دانش علمی درباره ساختار بدن این گروه از مارها را پر کنند.

روان همچنین پرسش‌های دیگری درباره این گونه دارد که امیدوار است در آینده خودش یا پژوهشگران دیگر به آن‌ها پاسخ دهند. یکی از مهم‌ترین موضوعات، میزان جابه‌جایی مارها میان جمعیت‌های مختلف و جریان ژنی میان آن‌هاست.

روان گفت

دوست دارم در برنامه پژوهشی خودم بفهمم جابه‌جایی و جریان ژنی میان جمعیت‌های مختلف این مار چگونه است. آیا این مارها در میان کوهستان‌هایی که در آن زندگی می‌کنند حرکت زیادی دارند، یا اینکه هر جمعیت در قله‌های جدا از هم باقی می‌ماند و چندان جابه‌جا نمی‌شود؟ بررسی DNA و جریان ژنی می‌تواند اطلاعات زیادی در این زمینه به ما بدهد و حتی درباره اندازه جمعیت‌های آن‌ها نیز سرنخ‌هایی فراهم کند.

او افزود که این مارها در حال حاضر نادر و گریزان به نظر می‌رسند، اما دشواری دسترسی به زیستگاه کوهستانی‌شان نیز باعث شده مشاهده و مطالعه مستقیم آن‌ها کار ساده‌ای نباشد. فعلاً دست‌کم یک نکته درباره Pseudocerastes urarachnoides روشن شده است: در مورد این مار، عجیب‌ترین ویژگی بدن واقعاً در سطح پوست و فلس‌ها پنهان شده است.

برای ارزیابی پایداری، امنیت و نگهداری این زیرساخت، راهنمای پشتیبانی شبکه را نیز مطالعه کنید.